Denkend aan Hume in Holland

…wordt door Gobbers genoemd – waarschijnlijk – in zijn inleiding als één van de trivialiteiten waar de Hollandse tijdschriften wél op doken (blz 85):
-> verwijzing naar Vaderlandsche Bibliotheek, Dl. VII 1795, 2e st. p. 620

M.R. Wielema, ʻDie
erste niederlá¤ndische Kant-Rezeption 1786-1850ʼ in: Kant-Studien 79 (1988) p. 450-466.

Tijdschrift voor Filosofie, 68/2006, p. 133-156
RECEPTIEONDERZOEK: DE EERSTE RECEPTIE VAN KANTS FILOSOFIE IN NEDERLAND
door Ernst-Otto ONNASCH (Amsterdam)

1 Bewerkte lezing uitgesproken op 16 april 2004 in het Goethe Institut Amsterdam ter gelegenheid van de
200ste sterfdag van Immanuel Kant en de presentatie van de eerste Nederlandse vertaling van de Kritik der
reinen Vernunft. -> jo!

stolpiaans legaat, daar heeft kant geprobeerd aan prijsvragen mee te doen (Onnasch 136)

onnasch betoogt dat het erop lijkt “dat de Nederlandse universitaire structuren aan het eind van de 18de eeuw niet meer passen bij de nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen die in deze tijd hun intrede doen” (137)

In de repositories van de verschillende universiteiten heb ik geen directe ‘hits’ gehad, wel een aantal interessante scripties/publicaties.

UvA (alleen een vergelijking van Mandeville en Hume)
Erasmus (niets)
Utrecht (geen repository gevonden, wel scripties bij Mijnhardt)
VU (Joris van Eijnatten)
RUG (http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/non-rug/1998/VegaJA/)
RUN/KUN (niets)

BOTHALL:

auctioneer: Bothall, Abraham

auction date: 1785-08-15
location: Rotterdam
reference:
Bibl. Kon. Ver. v.h. Boekenvak, Luchtmans Archief, Auctie-rekeningen

keyword(s):
anoniem
*******************
auctioneer: Bothall, Abraham

auction date: 1785-12-22
location: Rotterdam
reference:
Bibl. Kon. Ver. v.h. Boekenvak, Luchtmans Archief, Auctie-rekeningen

keyword(s):
anoniem
*************
auction
auctioneer: Bothall, Abraham

auction date: 1778-07-18
location: Rotterdam
reference:
Bibl. Kon. Ver. v.h. Boekenvak, Luchtmans Archief, Auctie-rekeningen

keyword(s):
anoniem
************
auctioneer: Bothall, Abraham

auction date: 1772-12-17
location: Rotterdam
reference:
Bibl. Kon. Ver. v.h. Boekenvak, Luchtmans Archief, Auctie-rekeningen

keyword(s):
anoniem
******************
auctioneer: Bothall, Abraham

auction date: 1765-08-06
location: Rotterdam
reference:
Bibl. Kon. Ver. v.h. Boekenvak, Luchtmans Archief, Auctie-rekeningen

keyword(s):
anoniem
*********************
auction
auctioneer: Bothall, Abraham

auction date: 1759-02-28
location: Rotterdam
advertisement:
Leidse Courant 1759, 22 (dwars verso); 26, editie 2

Op de Zaal boven de Beurs. Geveild werden Nederduitse boeken met enige Latijnse, Franse en Engelse werken. Met een appendix van voornamelijk Nederduitse boeken.

keyword(s):
anoniem

anoniem
******************
auctioneer: Bothall, Abraham & Dirk (II) Vis

auction date: 1764-11-12
last day: 1764-11-13
location: Rotterdam
advertisement:
Leidse Courant 1764, 133

Met prenten en liefhebberijen.

keyword(s):
Woordhouwer, F.
**********************
auction
auctioneer: Burgvliet, Jakob & Abraham Bothall

auction date: 1788-06-09
location: Rotterdam
advertisement:
Oprechte Haarlemse Courant 1788, 22 mei, p. 2 dwars; 5 juni, p. 3

De veiling vond plaats op 9 juni en volgende dagen. Volgens de advertenties betrof het een verzameling boeken en prentwerken, gouden en zilveren medailles, schilderijen, tekeningen, crayonnen en miniaturen, losse en gebonden prentkunst en kunstkasten en liefhebberijen nagelaten door J.W. Heybroek.

keyword(s):
Heybroek, Jan Willem
location: Rotterdam
******************
auction
catalogue: Catalogus van eene fraaye verzameling welgeconditioneerde boeken. [Collected by a citizen of Rotterdam]. [Rotterdam]: [Jakob Burgvliet & Abraham Bothall], [1788]. 8°: [4] 120 p.

person: Burgvliet, Jakob

person: Bothall, Abraham

auction date: 1788-06-09
location: Rotterdam
identificatie: IDC-cat. 1056

microfiche: mf 1763-1764
annotation: reproductie op microfiche, ter inzage op leeszaal Bijzondere Collecties

original shelfnumber: The Hague, KB Verz. Cat. 8229.

auction cat. private library

place of publication: Rotterdam

keyword(s):
Heybroek, Jan Willem
****************
auction
auctioneer: Tiele, Johannes & Abraham Bothall

auction date: 1770-04-12
location: Rotterdam
advertisement:
Leidse Courant 1770, 41, editie 2

Met een appendix. Gegevens betreffende geboorte en overlijden van Van Gijsen ontleend aan Van Lieburg, Repertorium van Nederlandse hervormde predikanten.

bibliography:
Lieburg, F.A. van, Repertorium van Nederlandse hervormde predikanten tot 1816. Deel I: predikanten. Dordrecht, 1996.

keyword(s):
Riethoven, J.
profession: heelmeester

Gijsen, Adrianus van (Delft circa 1698 – 1769)
profession: predikant
location: Biervliet
***********************
auction
auctioneer: Tiele, Johannes & Abraham Bothall

auction date: 1769-07-17
location: Rotterdam
advertisement:
Leidse Courant 1769, 83

keyword(s):
Plemp Mz, J.

A.S.
**********************
auction
auctioneer: Tiele, Johannes & Abraham Bothall

auction date: 1767-10-19
location: Rotterdam
advertisement:
Leidse Courant 1767, 113

keyword(s):
Sanders, Gerard
profession: kunstschilder
**********************
auction
auctioneer: Tiele, Johannes & Abraham Bothall

auction date: 1760-08-07
location: Rotterdam
advertisement:
Leidse Courant 1760, 93

keyword(s):
F.H.V.B.
****************
auction
auctioneer: Tiele, Johannes & Abraham Bothall

auction date: 1760-10-21
location: Rotterdam
advertisement:
Leidse Courant 1760, 125

Met een appendix. Advertentie met titels.

keyword(s):
A.D.A.

anoniem

TONGERLO

52 hits (voornamelijk andermans veilingen:

auction
auctioneer: Tiele, Johannes & Abraham Bothall

auction date: 1760-10-21
location: Rotterdam
advertisement:
Leidse Courant 1760, 125

Met een appendix. Advertentie met titels.

keyword(s):
A.D.A.

anoniem

catalogue
[ Book Sales Catalogues ]
Catalogus van eene fraaije verzameling […] boeken. [Rotterdam]: [Dirk (II) Vis], [1800]. 8°: [2] 88 p.
collector: A.K.V. & M.V.A.
auctioneer: M.V.A.
Rotterdam 1800-07-21

2
catalogue
[ Book Sales Catalogues ]
Catalogus librorum. [Rotterdam]: [Hendrik Beman & Dirk (II) Vis], [1776]. 8°: [10] 242 p.
collector: P.G. = Paulus Gevers (1741-1797)
auctioneer: Paulus Gevers (1741-1797)
Rotterdam 1776-03-25

3
catalogue
[ Book Sales Catalogues ]
Catalogus van eene uitmuntende verzameling van schilderyen. Rotterdam: Dirk (II) Vis, [1793]. 8°: [2] 84 p.
collector: anonymous
auctioneer: Vis, Dirk (II)
Rotterdam 1793-06-26

4
catalogue
[ Book Sales Catalogues ]
Catalogus van een kleene [!], doch keurige verzameling Nederduitsche boeken. [Collected by a Rotterdam magistrate]. [Rotterdam]: [Dirk (II) Vis], [1789]. 8°: [2] 46 4 p.
collector: Wallen, Pieter van der
auctioneer: Vis, Dirk (II)
Rotterdam 1789-03-25

**************************

tijdelijk gestaakt vanwege de enorme hoeveelheid hits en twijfel over het nut van het zoeken naar veilingen als het ANDERMANS veilingen zijn.

Twee keer beet
Het hele zoeken in spectatoriale tijdschriften is bij mij op gang gekomen door een toevallige vondst van mijnheer Velema (voor iedereen die er nog over twijfelde: van je scriptiebegeleider moet je het hebben!), nu alweer maanden geleden. In een proefschrift was hij een vertaling van een essay van Hume tegengekomen. Een vertaling van “Of Superstition and Enthusiasm” moest te vinden zijn in de vijfde band van De Philanthrope, de voorloper van De Denker (vorige week schreef ik al hoe ik in dit blad mijn eerste verwijzing naar Hume hier – zij het voor de tweede keer – had gevonden).

Bij het doorlezen van de index van de zesde band had ik ook al een verwijzing gevonden naar een stukje waarbij er haast geen twijfel over kon bestaan of dit was er één van Hume:

“Nationaale Karakters (De) van verschillende Volkeren, hangen weinig of niets van het Climaat, maar genoegzaam alleen van zedelyke oorzaken af. V N.265, 266.”

Dat betekende dat er niet één, maar twee essays van Hume waren vertaald in de vijfde jaargang van De Philanthrope. In het allerlaatste deeltje van dit blad werd ook al gesuggereerd dat het om meerdere stukjes van Hume ging, die waren vertaald:

“Behalve de gemelde Periodique Papieren, zyn er ook noch andere stukken van uitheemsche Schryveren in dit werk overgebragt. Dus is het Ontwerp van een Satyrisch Woordenboek in No.52.53.54. uit het Hoogduitsch van de heer RABENER nagevolgd. In de twee laatste Deelen zyn verscheidenen Vertaalingen uit HUME, VOLTAIRE, FONTENELLE, en zeker nieuw Werkje, Bigarrures Philosophiques genaamd, te vinden; welke allen medegedeeld zyn. De Vertaaler van die stukken heeft zich niet naauwkeurig aan het oorsprongkelyke gehouden; maar dezelven in tegendeel, naar den smaak en het Karakter van onzen Landaard geschikt; zo als men onder anderen uit de vergelyking van de Micromegas van VOLTAIRE met het 295ste en 296ste deezer Vertoogen kan bespeuren. In het overzetten der Engelsche Papieren, waar van ik straks gemeld heb, heeft men nu en dan dezelfde vryheid genomen; doch veelen van deezen zyn woordelyk vertaald.”

Vreemd genoeg is van dat “mededelen”, waarover hierboven wordt gesproken, weinig terechtgekomen. In ieder geval niet bij de stukjes van Hume: zijn naam valt in geen van de vier deeltjes die zijn gebruikt om de essays van Hume af te drukken (allebei de essays zijn gesplitst en over twee deeltjes verdeeld). Je moet als lezer dus echt weten dat het hier gaat om vertalingen.
Onder de twee vertalingen staan de initialen A.A., waarvan het nog niet helemaal duidelijk is of het gaat om een variant op de “Anglicanus” waarmee de oudere Philanthrope zijn stukken ondertekende, of het I.A., L.A. of O.A., waarmee de jongere Philanthrope zijn vertogen zei te ondertekenen.