Denkend aan Hume in Holland

Hiervan is een vertaling afgedrukt in de Vaderlandsche letteroefeningen.

Letter 484: To SIR JOHN PRINGLE

p 272

† * 484. To SIR JOHN PRINGLE

St. Andrew's Square, Edinburgh,

Feb. 10, 1773.

My dear Sir,

That the present Pretender was in London in the year 1753, I know with the greatest certainty;† 1 because I had it from Lord Marischal, who said, it consisted with his certain knowledge. Two or three days after his Lordship gave me this information, he told me, that the evening before, he had learned several curious particulars from a lady (who I imagined to be Lady Primrose),† 2 tho my Lord refused to name her. The Pretender came to her house in the evening, without giving her any preparatory information; and entered the room, when she had a pretty large company with her, and was herself playing at cards. He was announced by the servant under another name. She thought the cards would have dropped from her hands on seeing him. But she had presence enough of mind, to call him by the name he assumed; to ask him when he came to England, and how long he intended to stay there. After he and all the company went away, the servants remarked how wonderfully like the strange gentleman was to the Prince's picture, which hung on the chimney-piece, in the very room in which he entered. My Lord added (I think from the authority of the same Lady), that he used so little precaution, that he went abroad openly in daylight, in his own dress; only laying aside his blue riband and star; walked once through St. James's, and took a turn in the Mall.

via The Complete Works and Correspondence of David Hume. Electronic edition. :: Letters of David Hume. Volume 2 :: Letters 297-543.

via Het heftig flakkeren der theelichtjes | NRC Boeken.

Het heftig flakkeren der theelichtjes

In de 17de eeuw kende Holland vrijdenkers van alle rangen en standen

Vrijdag 6 augustus 2004 door Roelof van Gelder

Hoezo alleen dominees en kooplieden? Nederland herbergde in eerdere eeuwen honderden nieuwsgierige filosofen. Een peperdure nieuwe encyclopedie presenteert de vaderlandse vrijdenkers die nadachten over de wereld, de Openbaring, het staatsbestel, de planeten en de structuur van het menselijk bloed.

Wiep van Bunge, Henri Krop e.a.: The Dictionary of Seventeenth and Eighteenth-Century Dutch Philosophers. Twee delen. Thoemmes Press, 1.116 blz. blz. €572,25Michiel Wielema: The March of the Libertines. Spinozists and the Dutch Reformed Church (1660-750) Verloren, 221 blz. €22,†“

Aan het slot van zijn Nederland's beschaving in de zeventiende eeuw maakte Johan Huizinga de balans op. ʻAls ons bloeitijdperk een naam moet hebben', merkte hij op, ʻlaat het dan zijn naar hout en staal, pik en teer, verf en inkt, durf en vroomheid, geest en fantasie'. Het waren de doeners, de bouwers, de ondernemers, die die eeuw geschapen hadden, vandaar die praktische naar havens en pakhuizen riekende kwalificaties.

Wie de tweedelige Dictionary of Dutch Philosophers of the seventeenth and eighteenth century in de hand neemt staat dan ook raar te kijken. Hier lijkt Huizinga's typering geheel omgedraaid. Hier staan op 1.100 bladzijden niet de doeners, maar de denkers op het podium: 365 in totaal. Niets koopmanschap en scheepsbouw, hier worden mannen (en enkele vrouwen) gepresenteerd die zich gebogen hebben over de mens en zijn plaats op aarde, over de werkzaamheden van God, over religieuze tolerantie, ethiek en staatsrecht, dromend over geëmancipeerde samenlevingen, maar ook †“ en daar komen de praktische ogen en handen toch om de hoek kijken †“, over de bloedsomloop, de zwaartekracht en de banen der planeten. Het soort mensen aan wie Jonathan Israel in 2001 zijn Radical Enlightenment heeft gewijd. Daarin laat hij de Verlichting al in de zeventiende eeuw beginnen en wel bij de denkers die leefden en publiceerden op Nederlands grondgebied (zie Boeken, 23-02-2001). De moderne filosofie, zo stelt het voorwoord van de Dictionary niet ten onrechte, is hier geboren. Descartes publiceerde zijn Discours de la Méthode in 1637 in Leiden, Spinoza's Opera posthuma verscheen in 1677 in Amsterdam.

De mensen die zijn samengebracht in deze prachtige, nuttige, maar ook zeer prijzige encyclopedie †“ een initiatief van filosofen en historici verbonden aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam †“ waren zelden beroepsfilosoof. Ook waren het lang niet allemaal academici. Er zijn veel theologen en predikanten vertegenwoordigd, maar ook classici. Daarnaast zijn er nogal wat vrije beroepen, als artsen, advocaten, journalisten, gelegenheidsschrijvers, pamflettisten en kleine middenstanders.

Opvallend is hun veelzijdigheid. Er zijn predikanten die zich met sterrenkunde bezighielden, apothekers die insecten ontleedden en kruideniers die bespiegelingen schreven over verdraagzaamheid. Van dat soort nieuwsgierige lieden wemelt het in dit boek. Wie kent de Amsterdamse kousenverkoper Piet Bakker, een voorvechter van de godsdienstvrijheid en auteur van een van de eerste deïstische traktaten in Nederland. Of de spinozist Hadriaan Beverland, samensteller van een erotische encyclopedie? De meesten zijn vergeten; wie leest nog Johannes Epinus Huninga, of Ladislaus Chernac? Aan de andere kant: van velen zijn de namen wel degelijk bekend, omdat ze tot de wijsgerige canon worden gerekend (Descartes, Spinoza, Christiaan Huygens) of omdat ten minste een straat, school of ziekenhuis naar hen is vernoemd (Swammerdam, Van Leeuwenhoek, Boerhaave). Sommigen danken hun faam aan iets heel anders dan filosofie. De arts Cornelis Bontekoe schreef een bekend traktaat over de heilzame werking van thee, maar blijkt ook over emoties en ethiek te hebben gepubliceerd. Hiëronymus van Alphen deed meer dan kinderversjes schrijven: hij was ook een vruchtbaar auteur op het gebied van de esthetica.

Maar hoe Nederlands waren ze eigenlijk? Want niet alleen het woord ʻfilosoof’ wordt hier ruim opgevat (eigenlijk zijn het ʻradicale’ of ʻvernieuwende’ denkers), ook het ʻDutch’ moet je ruim zien. Veel van die 365 mannen en vrouwen waren niet afkomstig uit Nederland, maar hebben hier gewoond en gepubliceerd. Er zijn opvallend veel Fransen bij, vaak op de vlucht voor religieuze maatregelen van de overheid. De sceptische hoogleraar, journalist, criticus en encyclopedist Pierre Bayle (1647-1706) is de bekendste. René Descartes was hen al voorgegaan. Ook de Duitsers zijn goed vertegenwoordigd. De Dertigjarige Oorlog en de aantrekkingskracht van de Nederlandse universiteiten hebben hen hierheen gehaald. Van de Engelsen is John Locke de bekendste, Linnaeus kwam uit Zweden, Daniel Fahrenheit uit Polen. Ook doordat de samenstellers lemmata opgenomen hebben met de belangrijkste uitgevers en met intellectuele tijdschriften, waarvan Bayles Nouvelles de la République des Lettres het meest invloedrijke is geweest, wordt nog eens duidelijk wat een groot intellectueel netwerk over Europa gespannen lag.

Waarover dachten zij zoal? Voor een groot deel waren hun kwesties van religieuze aard, maar ook de politieke denkers hebben hun plaats gekregen, Hugo de Groot voorop. We lezen over utopisten als de zeventiende-eeuwse Zeeuw Pieter Plockhoy, stichter van een democratische kolonie aan de Delaware, over Jacques Basnages die een pleidooi hield voor gelijkberechtiging van de joden, en over de laat achttiende-eeuwse Delftse plateelbakker, Gerrit Paape, die een utopie van 1998 schreef, De Bataafsche Republiek (heruitgegeven in 1998), waarin alle mensen gelijk waren en de vrouw volledig was geëmancipeerd.

Men nam in het algemeen afstand van het aristotelische denken dat lang de Europese wetenschap had beheerst, met haar geordende kosmologie vol streven naar doelmatigheid, en verruilde dat onder invloed van Copernicus, Descartes en systematische observaties door een modernere, meer materialistische kijk op de wereld, zowel in het klein (door de microscopisten) als in het groot (de systematische waarneming van de hemellichamen). We zien hoe de wiskunde, de optica, de mechanica zich ontwikkelen. We lezen over de populariteit in Nederland van de fysico-theologie (de leer die de natuurwetten en de veelvormigheid van de natuur als bewijs opvatte van de grootsheid van de schepper) tot en met de introductie van het denken van Kant door de Amsterdamse advocaat Johannes Kinker. Ook de achttiende-eeuwse esthetica is goed bedeeld.

Het geloof nam in de wijsgerige debatten een grote plaats in, zowel binnen als buiten de gereformeerde kerk. Voor een groot deel ging het over de juiste interpretatie van de Schrift, over de geloofsregels, over predestinatie en het kwaad in de wereld. Een minderheid krabde aan de fundamenten van het geloof. Dat waren de werkelijk radicale denkers, zoals Jonathan Israel ze beschreef.

Aan hen en hun verhouding tot de gereformeerde kerk is de recente studie The March of the Libertines van Michiel Wielema gewijd, een van de samenstellers van de Dictionary. Hij gaat in op denkers die binnen de kerk hun twijfel over de openbaring uitten, kritiek hadden op de bijbelvertaling en vraagtekens stelden bij de Heidelberger catechismus. Wie binnen de kerk bleef kon door zijn kritische denkbeelden disciplinair worden gestraft. Maar de gewetensvrijheid liet een ieder vrij buiten de kerk te leven.

Toch zal ook daar niemand de meest radicale stap hebben genomen en zich openlijk tot atheïst hebben verklaard. Dat was te gevaarlijk. Het waren namelijk niet de grenzen van het denkbare waar ze tegenop liepen, maar de grenzen van het publiceerbare †“ zelfs in het tolerante Nederland. Het was in de eerste plaats de kerk, niet de overheid die ingreep. Adriaen Koerbagh, een man uit de kring van Spinoza, publiceerde tegen bijgeloof en openbaring, trok de autoriteit van de kerk in twijfel en analyseerde het irrationele van het geloof. Repercussies konden niet uitblijven. Zijn boeken werden geconfisqueerd en vernietigd, hijzelf werd gearresteerd, kreeg tien jaar tuchthuis en een hoge geldboete. Binnen een jaar stierf hij in de gevangenis.

Jonathan Israels Radical Enlightenment, de Dictionary en Wielema’s boek maken door nieuw onderzoek duidelijk wat een merkwaardige bijenkorf van moderne ideeën de Republiek is geweest. Omdat de radicale denkers omzichtig te werk moesten gaan is het bronnenmateriaal schaars. Vele dwarse ideeën zijn nooit opgeschreven. En wat er aan handschriften en drukwerk over is, is eveneens schaars en wordt nu pas herontdekt. Daarom is deze originele kant van de Nederlandse cultuur zo lang onzichtbaar gebleven. Ook voor Huizinga.

in

• Filosofie
• Geschiedenis
• Kunst
• Kunst en Cultuur
• Levensbeschouwing
• non fictie
• Taal- en Letterkunde

via Het heftig flakkeren der theelichtjes | NRC Boeken.

De inhoud van De Achttiende Eeuw 2009-2

Heineken Prize

WIJNAND MIJNHARDT, Foreword

JONATHAN ISRAEL, Equality and Inequality in the late Enlightenment

WIEP VAN BUNGE, The Modernity of Radical Enlightenment

JORIS VAN EIJNATTEN, What if Spinoza never happened?

WYGER R.E. VELEMA, Jonathan Israel and Dutch Patriotism

JONATHAN ISRAEL, Toleration, Spinozaʼs ʻrealismʼ and Patriot modernity: replying to Van Eijnatten, Van Bunge and Velema

via Werkgroep 18e Eeuw.

(bron http://www.18e-eeuw.nl/de_eeuw/verschenen.html)

Nederland beleefde in de laatste twee decennia van de achttiende eeuw een ware hausse aan periodieken. Tientallen weekbladen en kranten vochten om de gunst van de lezer in een tijd waarin de gevestigde orde voor het eerst op grote schaal te kampen kreeg met oppositionele krachten.
Dankzij het politieke tijdschrift, een betrekkelijk nieuw fenomeen, werd ons land regelmatig op de hoogte gebracht van het actuele nieuws uit binnen- en buitenland. Gematigde journalisten, vileine broodschrijvers en andere meer of minder radicale auteurs trokken alle registers open om de gebeurtenissen in smakelijke verhalen op te dienen. De hausse is onlosmakelijk verbonden met de verschillende oorlogen en revoluties die binnen- en buitenland teisterden. In nauwelijks twintig jaar tijd †“ binnen één generatie! †“ werd Nederland in hoog tempo gepolitiseerd.
Een aantal spraakmakende stookschriften vóór en tégen de gevestigde orde vormt het onderwerp van dit boek. Vinnige bladen als De Courier du Bas-Rhin, de Ouderwetse Nederlandsche patriot, De rapsodisten, De post naar den Neder-Rhijn, de Geldersche historische courant en De vriend van ʼt vaderland uit de jaren 1780 verdedigden het Oranjekamp, of vielen dit juist aan. In het kielzog van de stormachtige politieke ontwikkelingen na de Franse revolutie in 1789 ontstonden De Duinkerksche courant en De gemeene man. De opeenvolgende revoluties in ons land van de jaren 1790 werden opnieuw begeleid door tientallen tijdschriften, zoals de Nieuwe post van den Neder-Rhijn, De syssepanne en de Vriendin van ʼt vaderland.
Stookschriften brengt twintig jaar politieke persgeschiedenis samen uit een van de rumoerigste tijden van de Nederlandse geschiedenis.
Het boek komt tot stand onder auspiciën van de Stichting Jacob Campo Weyerman.

Hierover vinden we veel bij Haitsma Mulier, maar die zet het allemaal wel wat aan op blz 178;

over de mate waarin Simon Stijl de theorieën van Montesquieu in bediscussieerde:

Dit is dus gewoon een kanttekening bij het klimaat-topos,

maar “extensively discussed the theories of the great man” -> dat klopt eenvoudigweg niet, tenzij Mulier naar het verkeerde document verwijst.

zie ook entry over Simon Stijl

http://www.narcis.info/publication/RecordID/oai:openaccess.leidenuniv.nl:1887/12841/Language/nl/