Denkend aan Hume in Holland

Aantekeningen bij :
Brouwer, Han, Lezen en schrijven in de provincie : de boeken van Zwolse boekverkopers, 1777-1849 (Leiden 1995).

Koper David Thomassen a Thuessink kocht bij Tijl in Zwolle voor bijna 400 gulden aan boeken in 11 jaar. (169)

(auteur van “Aan het Volk van Nederland”, dat in 1781 werd verboden en waar middels een plakkaat over bekend werd gemaakt dat de overheid op zoek was naar de auteur en zijn handlangers (Kruseman’s Aanteekeningen 365)!)
Joan Derck Van der Capellen had hij ontmoet in de vergaderingen van het Zwolse departement van de Oeconomische Tak. (168)

Een flink deel van zijn budget was bestemd voor historische werken. Kennis van de geschiedenis, het grote theater van morele exempla, behoorde tot de verplichte intellectuele bagage van een heer van stand. Hij schafte niet de klassieken van de Nederlandse geschiedschrijving aan – vermoedelijk stonden deze thuis al op de plank – maar moderne veeldelige werken van een verlichte signatuur. Voor veertien gulden kocht hij een werk van een naamgenoot: de David met wie Belle van Zuylen in Londen babbelde over roastbeef een plumpudding, de Schotse verlichtingsfilosoof David Hume. Een dergelijk bedrag voor diens ontluisterende Natural History of Religion, zal de Zwolse David wel wat zwaar op de maag hebben gelegen. Hij prefereerde dan ook een ander werk, diens proeve van de ‘new cultural history’, de achtdelige Historie van Engeland.

NOOT Had de burgervader zich laten adviseren door zijn goede vriend Van der Capellen? Deze had dit werk vijf jaar eerder onder handen. In een brief v an 27 juni 1772 schreef hij aan zijn oude studievriend Tydeman:

‘ik heb Hume hist. of Engl. voor de tweede maal onder handen; ik heb een bezondere agting voor dien schrijver, dien ik geen zwarigheid make den Tacitus van dezen tijd te noemen; daar is in dat werk en schat van staatkunde en wat een Regent meer te weten heeft om een land gelukkiglijk te regeren.’

Met het pyrrhonisme van Hume had ook Van der Capellen niet veel op. Hij vervolgde dan ook met: ‘de godsdienstige begrippen van den schrijver laat ik voor hem zelven over’ (Sillem, Brieven van en aan Joan Derck van der Capellen tot den Pol, p. 41)
169
Andere proeven uit deze school mochten bij hem eveneens op een gunstig onthaal rekenen, bijvoorbeeld werken van de Schotse predikant William Robertson en de Opkomst en bloei van de Republiek der Vereenigde Nederlanden van diens Nederlandse navolger Simon Stijl. De Zwolse burgemeester had voor meer Schotten belangstelling. In 1780 liet hij bijvoorbeeld een werk van de ‘common sense’ filosoof James Beattie van een nieuwe band voorzien. Was het uit de kast getuimeld of had hij dit boek tijdens het lezen ruggelings op de grond laten vallen bij de vertwijfelde uitroep ‘o god, er is geen god’? Dit laatste is niet uitgesloten, want in het betreffende boek, niet zijn luchtige Proeve over het lachen en gelach verwekkende, maar de Nederlandse vertaling uit 1772 van zijn zwaarwichtige Essay on the Nature and Immutability of Truth, polemiseerde Beattie heftig met de ‘que sais-je’-implicaties van David Humes even radicale als serene scepticisme.
NOOT
(op pag 170)
Beattie schuwde argumenten ‘ad hominem’ niet en plaatste ‘godly David’ in het gezelschap van notoire ongelovigen als Spinoza en Hobbes. Was Beattie daarom zo populair in de Republiek? Vgl. Mijnhardt, ‘De Nederlandse Verlichting’, p.67,
170
Een bijzondere voorliefde legde de vaderlandse regent aan de dag voor de werken van Jan Wagenaar. Diens Vaderlandsche Historie, de ‘historie der getergde, verdrukte, herleevende en zegepraalende Vryheid des Vaderlands’, zal hij al eerder hebben aangeschaft.

Brouwer schreef ook:

ʻSociale ideeëngeschiedenis en bestedingspatronen: de kopers van de Katechismus der Natuur in Zwolle, 1777-1785.ʼ In: Spektator 18 (1988-1989), p. 191-202.

ʻRondom het boek. Historisch onderzoek naar leescultuur, in het bijzonder in de achttiende eeuw. Een overzicht van bronnen en benaderingen, resultaten en problemenʼ, in: Documentatieblad Werkgroep Achttiende Eeuw 20 (1988), p. 51-120.

E. F. Kossman, De boekhandel te ‘s-gravenhage tot het eind van de 18de eeuw: Biographisch woordenboek van boekverkoopers, uitgevers, boekdrukkers, boekbinders enz. Met vermelding van hun uitgaven en de veilingen door hen gehouden (‘s-Gravenhage 1937)

is precies dat.

(meer…)

P. J. Buijnsters, Spectatoriale geschriften (Utrecht 1991), is al sinds de jaren ’60 overtuigd dat in deze “door velen als duf beschouwde tijdschriftjes het grote debat van de Verlichting – natuurlijk naar Nederlandse maat – gevoerd werd.”, een gevoel dat versterkt werd n.a.v. Wolfgang Martens over de Duitse spectators (1968) [7]

1. Geboorte van een nieuw Genre:

Columnisten zijn de spectatoren van nu. Lange traditie, die in Engeland in 1709 begon met The Tatler van Addison en Steele. Gelijk daarna The Spectator, die nagenoeg precies samenviel met Van Effens Le Misantrope (maart/mei 1711)

“Het woord spectator kreeg zo van de aanvag af een dubbele betekenis: het verwijst naar een bepaald type tijschrift, als hier besproken; maar het duidt ook – en zelfs op de eerste plaats – de fictieve figuur aan die zich in deze geschriften tot het publiek richt en die niet identiek is met de auteur. Om deze spectator-figuur gestalte te geven moest de feitelijke schrijver als het ware verdwijnen.” [11]

Om de revolutionaire aanpak van de spectatoren te waarderen, zegt Buijnsters , moeten we kijken naar wat er meer voor tijdschriften verschenen. Voor (het begin van) de achttiende eeuw is er nauwelijks een strenge scheiding in te maken naar typen – hoogtij van het literaire kosmopolitisme, maar voor de periode voor 1709 kan dat ruwweg wel (gelukkig maar). Namelijk die van
1. nouvelles, die vaak iets met Mercurius in de naam hadden. Niet altijd even betrouwbare broodschrijvers.
2. geleerdentijdschriften waarvan Pierre Bayle een van de hoogtepunten afleverde. Pieter Rabus’ Boekzaal was weliswaar in het Nederlands, maar was desondanks geen allemanskost.
3. satirische weekbladen, die het meeste gemeen hadden met de spectatoren – zoals het opbouwen van een vertrouwensband met de lezers, maar die het morele element – in het Duits heten ze “Moralische Wochenschriften!” ontbeerden. Vaak wel weer goeie schrijvers, zoals Jacob Campo Weyerman (concurrent van Van Effen).

2. Ontwikkelingsgang

Deze sterke profilering wordt in de loop van de achttiende eeuw steeds vager omdat het succes van de spectatoren wordt gezien en ze worden al gauw geemuleerd door sommige “stichtelijke of populair-wetenschappelijke auteurs”. Andersom krijgen ook spectatoren bellettristische neigingen (mooischrijverij/literair) [14]
Buijnsters noemt het een “internationaal, bijna epidemisch verschijnsel” dat geen land overslaat.
Suggereert dat er een kwantitatieve staalkaart van Europa gemaakt zou kunnen worden. Ws. enkele honderden, waarvan de meeste in Engeland (200) Duitsland (110+) en Nederland (70). Vreemd genoeg in Frankrijk niet de allure/uitstraling die je zou verwachten. [15]
De oudste Duitse spectator was een hertaling van de Tatler/Spectator. De spectatorschrijvers zaten vaak op dezelfde plaats in het wijsgerig-theologische spectrum en namen daarom graag dingen van hun engelse en duitse collega’s over.

Iedereen surft wel een beetje mee op het succes van de ander (ookal is de ander soms gewoon dezelfde, maar dan met een ander naampie)

Tussen 1710 en 1720 domineren de Franstalige spectators in de Republiek, maar ze verdwijnen vrijwel in 1730. Dan beginnen de Nederlandse (Hollandsche spectator 1731) en in 1770 explodeert de boel, met name dankzij de enorme toename in politiek getinte spectatoren. Met die politisering begint ook gelijk de rek en de fut uit het genre te raken – in elk geval in het Noorden, om pas in de tweede helft van de negentiende eeuw pas weder op te bloeien. Buijnsters houdt dan ook ook in 1800.

3. ontvangst en waardering:

1760 verzadiging, in Duitsland althans, quotete Buijnsters, maar niet in Holland… (dat hebben we eerder gehoord, maar waar? wellicht bij Mijnhardt over de gezelschappen, de gezelschapsverzadiging)

de Tatler en Spectator gingen als zonnetjes, dat moest ook Justus van Effen concluderen. Het lag volgens hem echter niet aan de kwaliteit van de bladne, maar die van de lezers. [18]
Buijnsters merkt op dat er meer kritiek is dan lof op het genre, vanuit kerkelijk-orthodoxe hoek vooral, maar ’t verschilde per nummer. Vind het gek vanwege de massaliteit van het genre, maar eigenlijk is de kritiek natuurlijk waarschijnlijk ontstaan vanuit het idee ‘wat zijn eht er veel’.

Moeilijk uitspraken te doen over de oplages/rendabelheid. Moet uit opmerkingen van de spectatorschrijvers dus worden opgemaakt.

Abonnementen waren er nog niet, wel intekening, waarvan vooral de leesgenootschappen (v/a 1770) gebruikmaakten.