Denkend aan Hume in Holland

Deel 3 van de Koopman gaat over het Publiek Krediet! En ik heb de verwijzing naar HUME gemist! (off….is het een onuitgesproken verband, in Dormans 1991, blz 189?

De koopman III

ii: de koopman pocht dat zijn stukken ook in het duits en engelsch zijn vertaald.

stuk over Tontines (veel lyfrenten-gerelateerde toestanden)4*5 wel susmilch [33], Davidson, Struik, Van der Beets, asseboom, Van der Hei, Euler [34]

[55] wiskunstenaars worden Euler Struik genoemd, maar ook Le Comte, De Lisle, Petty, Maitland.

[58] Melon

*9 Godsdienstoorlogen als rem op de bevolkingsgroei “Ach waren de elkandervervloekingen minder, de Zaligspreekingen meer… Wanneer zal der Waereld dit heil gebeuren? dan, wen alle Natiën in hunne Taal BELISARIUS leezen, dien in hn hart prenten, dien in edelmoedigheid navolgen; als alles één God, één Volk, en één Hart zal zijn.

Die BELISARIUS, ’t wys voorbeeld aller Staaten.
Door Dweepers nog vervolgd. – Wat maakt hem dus verwaaten?
De Leer: [nootkruisje naar Heielbergsch Catech.] WY ZYN GENEIGD OM GOD EN MENSCH TE HAATEN

[68]

De KOOPMAN III. Deel. Nro. 16.

in een “VerHANDELING OVER DE SCHULDEN VAN EEN STAAT”

“WEINIGE hebben die zwakke Bewyzen ooit durven ondernummer, te onwikkelen. Bondiger dan de heer HUME altoos, heeft nimmer ymand geloof ik, het Verderf der Staatsschulden aangetoond; in weinige bladeren heeft hy alles wat ‘er ooit tot voordeel van gezegd is, volkomen beslissend weêrlegt, en ik ben voorneemens om deeze VERHANDELING over de SCHULDEN van een STAAT, met het kortelyk voorstellen van zyne voornaamste Gronden, en het merg uit zyne Redeneeringen, te besluien, op dat ik eindigen mag met myne Leezeren volkomen overreed te hebben: Dat, DE *SCHULDEN* (9etc met caps) die een staat maakt, altoos en ten allen tyde, ten uiterste nadeelig zyn, zo wel voor dien Staat zelve, als voor alle Volkeren die in desselfs Schulden deel neemen; dat het PUBLYK KREDIET van een Staat, ‘er eindelyk door zal moeten vallen, en met dit, al haar fondsen die zy niet zal kunnen aflosen, na maate deeze SCHULDEN meêr en meêr zullen toeneemen.
De SCHULDEN van een Staat, koomen het vuur zeer naby, dat met geweld aangegroeid, wanneer men het voed De houtstapels der geduurig vermeerderende Papieren en Fondsen, maaken dat [blz128] dat vuur onöphoudlyk grooter, tot het deezen verteerd, en eindelyk alles meêsleept en afweid, Zy welke deeze houtstapels verdédigen, voeden dat vuur; zy zyn ‘er Aanstookers van: en hunne schriften zyn als een oly die dat vuur te woedender maakt. Verstandige Patriötten hebben water aangebragt om het te willen blussen: de Aanstookers hebben ‘er tegená¤an gewerkt, om dat het hun particulier Interest was dat het vuur bleef voortbranden; ’t raakte hen niet dat het te dugten stond dat het eens alles zou verteeren.”

“ENGELLAND zal ons door zyn steeds geschokten en waggelenden Staataan den eenen, en door zyn toeneemende Commercie aan denanderen kant, ten aanzien van desselfsinwendig gesteldheid leeren kunnen, hoedanig de overhellende Balans der Schaaden by de Voordeelen eens Staats is, die gedrukt word door zyn Schulden;” en “zy die met ENGELLAND om de voorrang van den Handel yveren, nimmer zékerer middel kunnen uitdenken, om hunnen Handel te gelyk met ENGELLANDS rykdom in den grond te booren, dan met médelastdraagers in desselfs SCHULDEN te worden.

Hierna kondigt hij een vertoog aan van een ‘een zydig Engelsman’, om tegenover die van een onzydig hollander te stellen. “Niet die verstandige Engelsman, niet de onvergelykelyke HUME die wy zo even noemden, maar een ander, die niet met zyn’ naam voor den dag heeft durven treden, dugtende mogelyk dat hy eens ymand van zyn eige Natie, al te onzagt aangegreepen, met beschaamde kaaken zyn Chimaeriq veld zou moeten ruimen.”

Rousseau over het schaden der zeden door de wetenschappen blz 136

In nummer 21, op bladzijde 165:

Hierin staan, “getrokken uit de Schrandere Schrifen des heeren HUME, een beredeneerde Lyst van de SES groote [blz166]

“NADEELEN die de overvloed der PUBLYKE FONDSEN Aan den Staat, het Volk, denk KOOPHANDEL en aan alle Volkswelvaarten, te wege brengt

[lange weergave van argumenten uit ‘Of public credit’, par 10 tot 16, waarbij 16 het zesde punt vormt … volgt slechts deels de vertaling van 1764. (bijvorobeeld de TEN VIJFDE is identiek, m.u.v. laatse 5 woorden)]

vinden we aanmerkingen op elk punt, nuanceringen derde nadeel gaat vooral over engeland bijvoorbeeld (zelfde opmerking als vertaler?), met daarin een “AANMERKING Op het IVe Nadeel.” [dat is “’t is omtrent Engelland zéker, dat dewyl Vreemde [blz 168], wel voor het grootste gedeelte inhaar Publyke Papieren en Fondsen deel hebben, gelyk reeds te over beweezen is, Deeze, de Natie of ’t Gemeen, als onder een soort van Contributie leggen, en te eeniger tyd wel eens (hoezeer de Volkswelvaart en Commerá§ie nu bloeid) het verloop van Volk en Handel kunnen veröorzaaken.”] “Zie hier den geest van snoevery in onzen WELMEENENDE BRIT geheel en al gedoofd, en zyn gewaande Verschansing om verre geworpen. Maar zyn wy al bereids zo verre? De vraeg is: of het geschapen staat dat Engelland ons door zyne FONDSEN onder Contributie zal stellen, zo als de WELMEENENDE BRIT WIL; dan of wy Engelland daardoor zouden kunnen onder een soort van Contributie stellen, zo als de Heer HUME hier zegt? Zy die onze Vertoggen begreepen hebben zullen dit gereedlyk weeten te beá¤ntwoorden. Een Engels Schryver ondersteld dat het getal der Krediteuren van den BritsenStaat, zouden bestaan in niet meêr dan 17.000 Persoonen, zo bBuitenlanders als Inwoonders, aan wien het Ryk de opgenomen Penningen zou schuldig zyn; doch een ander spreekt, en dat met veel meêr waarschynlykheid van een getal van 21.500, waaronder ten minste 3700 Hollandse huizen zouden zyn. Men raame uit deeze Evenredigheid, aan welke zyde die Contributie zou dienen over te slaan?

AANMERKING OP het V en VIe, Nadeel. Menhoude dit beide voor reeds bewezen. Wy gelooven niet dat ymand ons zal kunnen beweeren, dat Renteniers die hun geld in Uitlandse Negotiá¤tiën besteeden, die alle hunne Vermogens inderzelver FoONDSEN leggen, zonder dat zy dat Geld in hun eige Vaderland aanleggen en doen rondwandelen, inderdaad niet zo onnut voor een Land zyn als ‘er de KOOPLIEDEN nuttig voor zyn; en dat zy zelfs ook zo schaadlyk aan den Staat zyn als ‘er het Gereed Geld voordeelig aan is.”

In stukjeno 22 wordt op blz 174 de goedkeuring van engelsen gezocht:

“WAT zegge ik UItlanders! ja Engelsen zelve, een Natie tog altoos zo nydig op onze Koophandel en Welvaard, spreeken niet dan met alle lof van ons Staatsfinaná§ieweezen, van onze openbaare Geloofbaarheid, en van onze geringe Schulden. Alle stemmen zy toe “ dat onze weinige SCHULDEN, naauwlyks drukkende genoemd mogen worden, dat zy gants niet in staat zyn onzen Staat te onderdrukken, en dat wy zeer gemaklyk in staat zyn, om ze binnen weinig tyd geheel en al af te doen” Niet onduidelyk geeven zy te kennen volhartig te wenschen, dat het met Engeland op zo een ‘goeden voet stond. Een HUME, een Lord OXFORD, en HUTCHESON, gewaagen niet dan met agting van ons; Zy tellen ons onder die weinige Natien, welke, ten opzigte van ’t goede Bestier omtrent het PUBLYK KREDIET, uitmunten en roem verdienen”[hierna ook temple]

**************VIERDE DEEL************

“AAN ALLEN DIE MY LEEZEN, EN AAN SOMMIGEN DIE MY NIET LEEZEN”

blz iv (bij benadering)

“Onder alle Schryvers, geloof ik, is VOLTAIRE de eerste die het pad der drooge Wysbegeerte, en der dorre Wiskunde, glad gemaakt en met bloemen bestrooid heeft; maar hoe oppervlakkig is hy ook! nergens dringt hy door, gelyk een PASCAL, een ROUSSEAU doen; weinig onderwyst, en nog minder overtuigd hy; en zo hy eens over den KOOPHANDEL en over het practicale van denzelven geschreeven moest hebben! – In de bedryven van een’ Kooopman komt het niet te pas dat hy geest zy, op zyne Gezelschappen is hy ‘t, maar daar is hy geen’ Koopman meer.” houdt zich daarbij bij zijn standpunt over dat de economie nog nooit spectatoriaalbecommentarieerd is.

blz 115 over de problemen met de nieuw geïntroduceerde obligaties voor stroggelende planters: en dat ermeer interest was “naar rato de gevaaren die zuke Obligatiën merder onderhevig waren dan op andere Effecten, zo door ’t gevaar van ’t Afloopen der Plantagiën, het wegloopen der Negers, of zwaare Sterfte onder dezelve. gelyk mede het ongeluk van een slegt gewas, en vermindering van Producten.

blz 158 memorie: verwijzing naar “Verhandeling over de Circulatie en het Crediet” (verwijzing gaat naar iiie en 22ste deel van de koopman) niks bijzonders

“een Slaavenöpstand, die hier voorvalt jaar op jaar,
Meest door der Blankden schuld, die dor gevloek, misaar,
Onmensechelyke straf, en ontucht met de Wyven,
De Négers tergen, en tot woede en wanhoop dryven.”

maar ook een stem gegeven aan Agricolus Colonialus (ofzo)

in een BEKopt PLAN VAN renforme ten aanzien van de Beá¤rbeiders onzer KOLONIEN

****************5e deel

AAN Mynen hoogduitSEn VERTAAldER

“zoo bedroeve ik my weder aan den anderen kant dat Gy hier zoo eene menigte gebreklykebroederen van Uw kwynend Beroep hebt, in het wél uitvoeren en slaagen van Werken die hier daaglyks in het Nederduits uitkomn, overgezet uit die tale welke U eigen is, en daar Gy voor gemaakt schynt om ‘er voortaan onze beste Schrften in over te brengen..de vertalers van leibnits en rabener en gellert en unzer

15e en 16e vertoog over de “tegnwoordigen toestand en Verval””Waarin aangetoond word: dat ons Land geen land is om ‘er de Vernuften of de Weetenschappen aan te kweeken, en dat Vertaalingen en Prulschriften merktékenen zyn van den slaafsen en bedurven smaak der NEDERLANDEREN. Over de Vodderyën en Lasterschriften. De boeknegotie van veel belang voor ons Land. Franse Mode hier in gedrongen. Dat men, ten einde onze regtschapen Geleerdheid hier aan te kweeken onze Geesten van HOOGER HAND meer behoorde op te wakken, en het Misbruik onzer Drukpers te weeren. Brief van een’ AMSTELDAMS BOEKVERKOOPER onder de Zinspreuk: al drukkende drukt men de Kunst in het Land ” inhoud opgave no. 15. (voor blz 113-121)

15e vertoog zijn brieven:

eerste brief: gaat in op het stereotype van de nederlander als iemand die de dingen laat zoals ze zijn en niet aan verbeteringen denkt, en de Weetenschappen verá¤gt. [blz113] toen de geleerdheid en de weetenschappen bloeiden, bloeide ook de negotie. nu is er vooral de onkunde en de minachting voor verstand en studie [blz114]
het verval is in holland groot: ‘in onze Geleerdheid alléén zien wy het; alles is vreemd: niet dan vertaalingen overkroppen ons; zelfs, denken wy byna niet meer; de oorspronglykheid is verlooren; Moecenaten, opkweekers van Vaderlandse Verstanden, waar zyn die?”

in plaats daarvan Vodderyen, die weliswaar door 2/3 van de tygenoten willen die ook het liefst, en de boekverkopers verdienen er het best mee

“De beste Boeken blyven leggen,
Nu onverkogt, zo is ’t gesteld!
Pruldrukkers, winnen, zo zy zeggen
Aan Uilenspiegels ’t meeste geld

“Vertaalingen en Prulschriften, zie daar alles wat ons fraai Land tegenwoordig opgeeft, de duidlykste merktekenen van den bedorven smaak der Nederlanderen.” 114

“HOLLANDS waare Wysheid legt ‘er toe! De Grotiussen, Heinsiussen, Huigens, Slingelanden, Boerhavens, Musschenbroeks, ’s Gravesandes, Reitzen en Meermans, zyn niet meer” 116

“De BOEKNEGOTIE is waarlyk van te veel belang voor ons Land, daar de gantsche Commercie alles aan haar verpligt is, dan dat ze zoo zoude aan haar ‘ ondergang komen; de Boek-negotie die voornaame tak van den algemeenen Koophandel, heeft te veel verknogtheid aan de Weetenschappen die eenLand gelukkig maaken, dan dat ze zoo zou verwaarloosd worden. Wy Hollanders waren voor lang de Faktoors der menschelyke gedagten: maar nimmer zoo zeer in Uitlandsch goedje als tegenwoodig. Nimmer las men hier zooveel Fransche Engelsche en Hoogduitsche Boeken dan heden; onze Nederduitsche Taal is merkelyk in Verval en wie houd ‘er nog langer de hand aan? Een geheele Academie alléén voor de Taal bouwt de Fransche nog daaglyks op.” 116-117

“alles moet Fransch weezen, of uit het Fransch overgezet! en het schynt dat gelyk wy ‘er onze Wynen en ons Zout haalen, wy ‘er nu ook onze Letterkunde en Weetenschappen haalen moeten.” 117

“’t KLEIN bestek onzer Taal, alleen bepaald in de zeven Nederlanden, een duim breed Lands in vergelyking van Vrankryk, Duitschland &c. en voorts in onze Coloniën, in Batavia, Suriname enz. laat zeker niet toe dat wy van onze Boeken zulk een Debiet hebben als een Duitschl. Vrankr. Engel. daar duizend menschen leezen tegen tien hier: maar behoorde men dan niet des te meer tegen het Verval van die Taal en van onzen Boekhandel te waaken?” 117

1 gulden = 20 stuivers
1 stuiver = 16 penningen (toch?)

Israel 2005, 352
“Around 1720, British ʻDeismʼ looked a dynamic cultural and intellectual force;
but it tended to recede, from the 1720s, both in local vitality and from continental
philosophical debates. If, from Blount onwards, British ʻDeismʼ bore Spinozaʼs, as
well as Hobbesʼs, imprint even in the case of Shaftesbury who expressly repudiated
their thought, in the longer run, non-providentialist Deism in Britain notably failed
to integrate a comprehensive toleration, freedom of thought, individual liberty,
rejection of religious authority, republican virtue, democratic republicanism, and
equality into a coherent radical intellectual system by means of the monist philosophical
apparatus at hand. British Deism, despite its republicanism, perhaps
revealed itself to be au fond more Hobbesian and Humean in orientation than
Spinozist.40 If some British, as well as most continental, observers clearly saw that
ʻthe most applauded Doctor of modern atheism, Spinosaʼ had, as Leland put it, also
ʻtaken the most pains to form it into a systemʼ,4¹ in Britain, it was precisely that
broad radical intellectual system with its attendant democratic and egalitarian consequences
which was avoided.
In any case, by the mid eighteenth century the so-called ʻDeist controversyʼ had
largely spent itself and ceased to be central to British culture.4² At the same time,
republican radicalism, as we have seen, did not so much disappear as adjust to the
changing British political reality in compliant and compromising ways.4³ In his
later years, Toland became the tireless apologist of a faction which tried to merge
republicanism with monarchism, rendering it not merely compatible, but closely
integrated with, a monarchical, aristocratic, and imperial world system.44 He had all
along helped publicize the suitability and dynastic claims of the House of Hanover
but little by little this became more central to his endeavours, gradually softening
his republican edge.45 With his spate of tracts of the years 1711†“14, claiming that
the Hanoverian Succession by permanently excluding Stuart divine right monarchy,
entrenching toleration and civil liberty, and curbing the High Church reaction of
Queen Anneʼs reign (1702†“14) would best secure what he and his allies judged the
main gains of the Glorious Revolution, the ideological fusion of republicanism
with a new version of British mixed monarchy was already largely complete.
If, as a critique of revelation and miracles, British ʻDeismʼ retained much of its
vigour into the mid eighteenth century and beyond, maturing in particular into the
sceptical philosophy of Hume and anticlerical historiography of Gibbon, Humeʼs

Champion, Republican Learning, 116†“18, 120, 123†“4, 129†“30, 132†“5.
politics and social and moral thought were even more conservative than those of
Shaftesbury,Toland,Molesworth, and Collins and, by his time, rejection of the radical
approach to social and moral issues had become predominant within, and typical
of, British Deism generally. At the same time, it seems this broad retreat from
the wider-ranging republican legacy of the recent past, and decreasing participation
in the continental intellectual debates, resulted not from any specifically intellectual
factors but was due rather to social, cultural, and political conditions in
Britain, Ireland, and America.

40 Ellenzweig,ʻFaith of Unbelief ʼ, 44. 4¹ Leland, A View, iii. 21.
4² Brown,ʻIntroductionʼ, 10; Porter, Enlightenment, 97†“8.
4³ Pocock,ʻSignificance of 1688ʼ, 278, 291; Champion, Republican Learning, 116†“17.
44 Champion, Republican Learning, 133†“6; Zurbuchen,ʻRepublicanismʼ, 50.
45 Pocock, Machiavellian Moment, 449, 476†“7, 483; Champion, Pillars of Priestcraft, 171†“3,

1/9 “if a backwardness to enter into that state should prevail in the world”
als tegenzin in ’t Huwelyk eenmaal de overhand mogt krygen [blz 305]

2/9 opmerking dat gezegd wordt dat er meer waarheid in een satire zit dan in een lofrede is vervallen.

3/9 “tho’ tis very likely that they will think it an unreasonable love of it in us, which makes us insist so much upon that point” over de mannelijke hekel aan de machtslust van vrouwen- valt weg, evenals een historische anecdote over de vrouwen van Scythia

4/9, 5/9 – weggevallen en vervangen door een lang stuk waarin de vertaler zijn eigen mening geeft. hij denkt dat vrouwen best wat inschikkelijker zouden kunnen zijn en suggeereert dat het idee dat werk het domein is van de man en huis van de vrouw een slechte is: “Neen! de zorg van elk uwer gaat over een gedeelte in het byzonder; maar beide moet gy toezien op ’t geheel”, [blz 308]

in de volgende aanvullende alinea zegt de vertaler da thij zelf een “veel gemaklyker zedeleer” heeft, beter dan die van Theologanten die beweren dat de vrouw wel degelijk onderworpen is aan de man. Want welke verliefde jonge meid zou zo’n verdrag aan willen gaan?

6/9 interessante aanvulling: “En hierom wenschte ik hartelyk, dat myn Systhéma, van gelykheid tusschen man en vrouw (’t welk zekerlyk op de gezonde reden, en het natuurlyk regt der menschen gegrond is,) wierdt aangenomen; dat het Huwelyk niet meer wierdt aangemerkt als onderwerping, of als een verdeeling van gezag, maar als een verdrag van de allernauwste vriendschap; dat geene der Partyen om heerschappye dagt;maar man en vrouw elkanderen als leden van één lighaam, of zo gy wilt, als één enkel Individu beschouwen.
[vetgedrukt is bij Hume te vinden – wel in de volgende regel ‘amicable’ waar misschien de vertaler vriendschap uit heeft gehaald]

8/9 ontbreekt (maar is kort)

7/9 passage uit 9/9 naar voren verplaatst door A.A. : “Droevige toestand! rustelooze poogingen! angstvallige zorgen! onwe^rstaanlyke begeerten! onvoldoenbaare behoeften! geduurige teloorstellingen! Dit alles maakte den menschen het leven bitter. Vergeefsch namen zy hunnen toevlugt tot andere geneugten; vergeefsch zogten zy, door de volmaaking hunner zielsvermogens, of de opvolging van andere begeerten, hunne verdriet te leenigen. Niets kon dat ydel vullen, dat zy in hunnen harten gevoelden, noch het missen hunnen wederhelften vergoeden, waarvan zy hetverlies zo deerlyk beweenden” [310-311]

9/9 LOVE wordt CUPIDO ‘avancement, convenance, douarie – franse woorden ipv humes ‘settlement, family, children, servants’ als de dingen waar ‘zorg’ op aanstuurde bij Hymen, wat als gevolg had dat het “wezenlijk geluk” verwaarloosd werd. (toegevoegd)

het herstel van de ‘Androgyne’ wordt bij a.a. eenvoudig weer “zyn ouden staat”

351 Geopend met een gedicht van Poot: ”

Arme Gierigaerts, hoe na
Zit gy by uw zilver warmer
Door uw’ rykdom wort gy armer
Met uw schatten groeit uw’ schd.
”

1/7 “de gewoonen trein des levens”
fallstaff ontbreekt

2/7 een old usurer wordt een oude woekeraar in Vrankryk [355]

“These jewels are not true; i can only lend ten pistoles upon such a pledge” wordt: “Neen, myn Vriend, die Steenen zyn niet egt, en ik wil niet meer dan twintig Pistoolen schieten op dat pand”
Aangevuld met eigen anecdotes

3/7 uitgesmeerd over twee alinea’s

4/7 “men heeft dronkaarts en ligtmissen” (?) redelyke menschen zien worden (toegevoegd)

5/7 ‘helemaal’ goed!

6/7 idem

7/7 idem