Inleiding
Heeft naar eigen zeggen de voornaamste bronnen doorgewerkt: plakkaatboeken, resolutiën der staten van Holland, Resolutiën van het Hof van Holland, notulen van de wet enz. van Den Haag, de archieven van het boekverkoopersgilde in Den Haag, te Amsterdam, te leiden enz. enz. Ook gebruikk gemaakt van Servaas van Rooijen, Sepp (staatstoezicht op de godsdienstige letterkunde in de Noordelijke Nederlanden, A. C. Kruseman, 5e hoofdstuk aantekening v. Aantekeningen betreffende den boekhandel van Noord-Nederland in de 17de en 18e eeuw , “waar hij o.a. een overzicht van de plakkaten over verboden boeken geeft.”
Niet altijd werd de naam van de auteur vermeld
“Welke boeken werden nu hier te lande verboden? Een algemeen antwoord is daarop moeielijk te geven. Veel hing af van de gezindheid, van de stemming van het college of den magistraat, die het verbod uitvaardigde. Er heeft hierbij zelfs een vrij groote mate van willekeur geheerscht. Men heeft tal van vrij onschuldige boeken verboden en bij vele anderen, waarvan men vermoeden zou dat zij op den index geplaatst waren, is daarvan schijn noch schaduw te bekennen. Vooral de invloed van het buitenland legde groot gewicht in de schaal. In de zeventiende en achttiende eeuw…” maar vaak was een verbod “meer een uitvloeisel van beleefdheid tegenover een buitenlandsche autoriteit dan een bewijs van vervolgingszucht” [viii, ix]

In Holland is Balthasar Bekker’s De betoverde wereld ondanks lang aandringen van de kerkelijke autoriteiten nooit verboden, wel in utrecht. [xi]

Over dat Sociniaanse boeken altijd wel redelijk streng werden vervolgd: “In de zeventiende en de achttiende euew waren de Socinianen wat men thans de vrijzinnigen zou noemen. Voor een goed geloovig man bestond er naast Spinozist haast geen erger beschuldiging dan Sociniaan te zijn. Vandaar dat er heel wat plakkaten tegen Sociniaansche boeken uitgevaardigd zijn en deze catalogus levert het bewijs, dat menig boek eroordeeld is, omdat er een Sociniaans luchtje van uitging.”

Een censores librorum werd ingesteld, tenminste, in 1769 was er een “conceptplakkaat” met dit doel ontworpen door het Hof van Holland, maar hier werd ferm tegen geprotesteerd. Elie Luzacs protest was hierbij erg belangrijk [xi]

Niet opgenomen zijn de periodieken en couranten-literatuur.

[1] 2. Aanhangzel op de Historie van den heer Willem Leevend, uitgegeeven door E. Bekker, Wed. Ds. Wolff, en A. Deken. [Niet vertaald.] ’s Gravenhage, Willem de Redenaar. 1786.
Als”godslasterlijk”27 februari 1787 in den Haag verboden. Met Wolff en Deken heeft ditboek van 280 blz. niet te maken. Schrijver was W. van Ollefen Caspers. Mogelijk is dat het verboden is als Vervolg op Willem Leevend, zoo als in het door mij gebruikte afschrift van de notulen van het boekverkoopersgilde. Ook 9 jan. 1789 in Haarlem.

[36] 120. Dictionnaire philosopique portatif. Londres, 1764. in-8vo.
Dit boek van VOLTAIRE werd 14 December 1764 door het Hof van Holland verboden, dat verklaarde “welke het selve op heeden door handen des Scherpregters publiquelyk heeft doen verbranden. “Te Amsterdam verboden 3- Nov. 1764. Vergelijk: G. Bengesco, Voltaire, Bibliographie de ses oeuvres. I, blz. 412 v.v.

Bye-korf. Den Nederlandtschen – : waer in Ghy beschreven vindt al tghene dat nu wtghegaen (uitgegaan?) is op den Stilstant ofte Vrede, zeer nootzakelijc om te lesen van alle liefhebbers des Vaderlandts.
(1607, 30 a 40 geschriften over de vredesonderhandelingen van de jaren 1607)

126. Ecole des filles, ou la philosophie des Dames. Fribourg, 1668. in-12mo.
De schrijver, men noemt als zoodanig een zekeren HELOT, werd bij den eersten druk (Paris 1655), veroordeeld om opgehangen te worden. Hij vluchtte en zijn boek werd onder de galg verbrand. Deze druk van Fribourg is in werkelijkheid in Holland gedrukt. De regeering van Rotterdam verbood dit zedelooze boek 31 Jan. 1669, daarin voorafgegaan door de vroedschap van utrecht, die hetzelfde boek in 1668 verboden had. Het Hof van Holland verbood het 7 jan. 1669. Er bestaan van dit boek tal van drukken en vertalingen, o.a. een Hollandsche (Amst. 1658). Men zie hierover de Bibliographie des ouvrages relatifs á  amour i. v. Ook uitgaven met obscoene prentjes werden aan den man gebracht en deze prentjes werden ook wel afzonderlijk verkocht.Dit blijkt uit de vervolgening in Dec. 1768 door het Hof van Holland ingesteld tegen een Jood uit Amsterdam, Matthijs van Mordechaij Cohen, wegens het verkoopen van deze prentjes en andere pornographische literatuur. Bij de vervolgen worden nog genoemd de mij niet bekende Discorsi Politici [! maar, waarschijnlijk van Fabio Albergati, Paolo Paruta, Girolamo Brusoni, of Macchiavelli], de Dom Bougre [iets anders obsceens] en L’Academie des dames, een circa 1780 uitgekomen boek. Tevens blijkt uit die vervolging dat de Ecole des filles ook bekend was onder den naam Chineesche Almanach. De eisch tegen COHEN luidde: geeeseling, twaalf jaren tuchthuis en verbanning.
[38-39]

127. Zillesens “De eer van het patriottismus der Zeven vereenigde gewesten verdedigt, zoo in het algemeen voor Europa… etc. “1792 15 april in den Haag en in hetzelfde jaar ook te Amsterdam verboden. (DH pseudonym: Philathethes Batavus) (Cornelis Zillesen in AMSTERDAM) [39]

[57]Hobbes, Th. Leviathan of van de stoffe, gedaente ende magt van de kerckelijcke ende wereltlijcke regeeringe. Amsterdam, J. Wagenaar, 1667 (verboden 1674)

[58]
188. L’homme machine. Leyde, Elie Luzac fils. 1748. in 12mo.
Van dit materialistisch geschrift van J. O. de la Mettrie schrijft G. Peignot in zijn Dictionnaire: Cet ouvrage a té livré aux flammes en Hollande”, zonder op te geven waar en wanneer.

189. Wysgeerige en staatkundige verhandelingen…. Uit het engelsch vertaald. Rott., A. Bothall enz. 1766. In-8vo.
Den 9den Jan. 1789 werd te Haarlem verboden: Hume, Wijsgerige Verhandelingen, waarmede het bovenstaande bedoeld zal zijn.

[60] Allerlei van JDvdC, namelijk:

– Een vertaling van Richard Price’ “Aanmerkingen over den aart der burgerlyke vryheid, over de gronden der regeering, en over de regtveerdigheid en staatkunde van den oorlog met Amerika… Naar den elfden… druk… vertaald door J. D. Baron van der Capellen. Leyden, L. Herding, 1776. in 8vo.
Kn: “De eerste Engelsche druk Observations on the nature of civil liberty is van Februari 1776. Er moeten dus in 1776 minstens elf edities het licht hebben gezien. De eerste Hollandsche druk is van Dec. 1776. Dit patriottisch geschrift behoort tot de boeken den 9 jan. 1789 te Haarlem verboden.

223 Le Francq van Berkey, J. aan zyne medeburgeren. Amsterdam 1783. in-8vo. [68]

263. Mirabeau, graaf de. Van alles [78]

[89] 296. Ouvrages philosophiques pour servir de preuves á  la religion de l’auteur. 1764
Het hof van Holland verbood dit boek den 14den Dec. 1764. Volgens zijn publicatie had het drie titels nl den bovenstaande en … drie der stukken hebben tot auteur: Voltaire

[92] 310. La Philosophie de l’histoire. Amsterdam, Chauguion, 1765. in-8vo.
Door VOLTAIRE. De druk van Genève 1765 vermeldt op den titel “par l’abbé Bazi”. Het Hof van Holland veroordeelde het boek den 17den Juli 1765 om verbrand te worden.

[94] Jos Priestley, Historie der verbasteringen van het Christendom. Dordrecht, 1784. in-8vo.
Vertaling van History of the corruptions of Christianity, 1782. (omdat hij sociniaan)

[98] Raynal, G. Th. Fr. Historie van het Stadhouderschap. Overzien door Rousset (de nieuwe druk in 1786, waren al eerdere vertalingen niet verboden) origineel: Histoire du Stadhoudérat depuis son origine jusqu’á  présent verschenen in 1748

J. J. Rousseau, 355, 356 [108] Contrat social en Emile verboden in 20 juli in Amsterdam 1762, vlak daarna ook Emile verboden (hoewel de Staten van Holland eerder dat jaar nog een octrooi hadden verleend voor 15 jaar aan Neaulme, die het over had gedaan aan Rey)

[104] 357. Lettres écrites de la montagne. Amsterdam, M. M. Rey, 1764.

377 [110] Spinoza ‘Opera posthuma, quorum series post praefationem exhibitur. 1677. in 4to.

385 [113] John Taylor, Verhandeling van het leerstuk der verzoening, volgens den inhoud der H. Schrift. Harlingen, F. v. d. Plaats, 1754. in-8vo.

[116] Treurgalm op de dood van de koning van Vrankrijk. (1793).
Kn: “Onder dezen titel den 7 Febr. 1793 door de vroedschap van Rotterdam verboden.

[121]
410. Verhandeling over de gelijkheid der menschen, als het oorspronlyke richtsnoer voor ’s menschen handelingen, en de rechten en pligten, die, in de maatshcappij, wederkeerig uit deselve voortvloeien, door Justus Batavus. Amst., H. Brongers, 1794. in 8vo
Kn: Oorspronkelijk was deze verhandeling bestemd als antwoord op de prijsvraag van Teyler’s godgeleerd genootschap: “In welken zin kunnen de menschen gezegd worden gelijk te zijn?”voor de beantwoording waarvan H. C. CRAS en W. L. Brown werden bekrond (13de deel). Waarom de Rotterdamsche vroedschip dit stuk den 5den Maart 1794 verbood wordt niet opgegeven. In den aanvang van dat jaar ook in den Haag verboden.

411. Verhandeling over de toelerantie of verdraagzaamheid in het stuk van den godsdienst; door een liefhebber der waare regtzinnigheid. Leeuwarden, H. A. de Chalmot, 1769-in-8vo.
Kn: den 6den Juli 1769 met vier andere geschriften over hetzelfde onderwerp verboden als “strijdig met den zuiveren godsdienst en dienende tot ersmadinge van deselve”.

423 [124] Aan het volk van Nederland

[125] 426. Voltaire. Memoires pour servir á¡ la vie de M. de – écrits par lui-même. in 8-vo.
Kn: Den 15den Juli 1784 in den Haag verboden. In dat jaar verschenen er drukken met adres: Londen, Berlijn enz. Zie G. Bengesco, Voltaire. Bibliographie de ses ouevres, n0 1642 v.v.

427. Voltaire, La Pucelle d’Orléans, poème divisé en vingt chants. Londres aux dépens de la Compagnie, 1764, in 8-vo.
Kn: Als “inhoudende verschydene grouwelyke en lasterlyke opinien, directelyk strydende tegen Gods hylig woord, en strekkende tot voortsettinge van ergerlyke en valsche leeringen”, werd dit boek door den magistraat vna den Haag den 28sten juni 1764 verboden.

[126] 428. Voltaire, de. Verhandeling over de verdragsaamheit in het stuk der religie. Uit het Fransch Vertaalt. Leeuwarden, A. Ferwerda, 1764. in 8-vo.

[133] 449. De Klagende zee over Neerlands verwoest wordende scheepvaart. Amst. H. v. Werven (1758).
Kn. Gedicht naar aanleiding van den destijds kwijnenden handel, 13 Dec. 1758 te Amsterdam verboden.

Ook Knuttel maakt gebruik van Doorninck, Vermomde en naamloze schrijvers

rond 1764,65 erg druk, als ook in 1789 en 1794

Over de uitspraak van het Haarlemse hof op 9 januari 1789, waarin 22 werken werden verboden:

*Aanwijsing der heilsame politike gronden en maximen van de Republike van Holland en Westvriesland. Leiden en Rotterdam, Hakken

Leave a Reply