Denkend aan Hume in Holland

De mogelijke Hume-hit waar ik overheen heb gebladerd in de Philosooph (9 februari 1767) zou alsnog zijn gevonden dankzij: Spectators van hartstocht: sekse en emotionele cultuur in de achttiende eeuw Door Dorothée Sturkenboom

BRIEVEN OVER DE WEELDE; ALS HOGST NADEELIG VOOR ….

DOOR C. VAN ENGELEN, RUSTEND LLERAAR DER DOOPSGEZINDEN. EERSTE DEEL. Nieuwe uitgaave

bij J. van WALRé en comp.

1791

***** uit de voorreden:

iv: “Maar nu wat is Weelde? waar vangt zij aan? Wanneer wordt zij misdadig?”

vi: “Omdat ik toen al geen zin had om mij, onder de modische benaamingen van Etiquette, Bonton [schuin], en dergelijke, een partij lastige dwaasheden van kleine geesten als wetten te laten voorschrijven, noch besluiten konde om mijne penningen, in plaats van daar vermaak voor mij zelven anderen voor te kopen, enkel ter voldoening eener dorre verwaandheid te besteden.”

tegenstelling tussen de “zuiveren wellust van huisselijk vermaak” en de “kinderachtige voldoening” die “de meeste menschen, die werk van de Weelde maaken” halen uit het verkrijgen van spullen puur voor de status, zoals “vreemde, in plaats van inlandsche, met zijden of katoenen, in plaats van garen of wollen, stoffen” [vii]

“na mijn leven, mag ik bijna zeggen, doorgebragt te hebben met het geluk mijner Landgenooten, als individueele menschen en Christenen, naar mijne vermogens, te bevorderen, en hen, tot het betrachten hunner plichten, waar uit hun tijdelijk en eeuwig heil moet spruiten, aantesporen, hen nu als Nederlanders, gezamenlijk, of te maanen van eene dwaasheid, die ons, (zo wij tot den eersten oorsprong van het kwaad opklimmen,) in onzen tegenwoordigen beklaaglijken toestand gebragt heeft, en die, zo wij daarin blijven volharden, het geheel Gemeenebest in een volstrekt bederf zal storten” viii-ix

legt uit dat montesquieu al liet zien dat een republiek niet zonder deugd kan (zoals een monarchie niet zonder eerzucht, en een willekeurig despoot niet zonder angst)

de weelde is een ‘geslagen vijandin der Deugd” x

voorbeelden uit de klassieke oudheid van mensen die een ‘volstrekte heerschappij’ wilden bewerkstelligen over een vrij volk, die altijd geprobeerd hebben de weelde te bevorderen.

xii nogmaals beklag over het uit het buitenland halen van benodigdheden, wat nl extra kwetsbaar maakt is dat vooral Holland kan “uit eigen grond niet het vijftigste gedeelte der menschen, die daar thans leeven, voeden”, en dus kan het zichzelf niet redden als het wat slechter gaat. en ook de handel gaat achteruit

Grotendeels getrokken uit een werkje van “Abt Pluquet!: uitgegeven in 1786!!!

xiv besefte dat hij het korter moest maken, heeft er brieven van gemaakt: “ik heb zelfs die brieven kort gemaakt, omdat men menschen, die nog aan de Weelde gehecht, en dus, (eenige zeer weinige persoonen uitgezondert) van inspanning afkeerig, zijn, niet moet vergen lange stukken van een zedekundig onderzoek te lezen, veel min te overdenken.” xv

Behoed uw harte bovenal dat te bewaaren is, want daaruit zijn de uitgangen des levens. ’t is in het hart dat de Weelde huisvest, ’t is het hart, dat ons gedrga in dezen onberispelijk kan houden.”

Laat on shet geluk in de volmaaking, voor ’t allerminst in het gebruik, van onze verstandelijke vermogens, en in eene geregelde bestiering van onze zinlijke vermaaken, zoeken.; Laat ons, die met lle onze kostbaare, dikwils verveelende, gezelschappen, de waare, de plichtmaatige, gezelligheid veelal niet dan gebrekkig kennen, ons met die edele genieting leeren verlustigen, en gelukkig leeren worden, naar mate wij anderen gelukkig maaken; Dus gewapend zijn wij boven alle gevaar om ons in dwaaze Weelde te verlopen; Dus kunnen, mogen, moeten, wij zelfs, in verscheiden gelegenheden, en onder de noodige bepaalingen, de gemakken en aangenaamheden genieten, welke de beschaafde eeuw en gevorderde kunsten ons aanbieden; Wij mogen, wij moeten, onder de gemelde voorwaarden ons naar de aangenomen gebruiken schikken, en de Weelde voor een gedeelte volgen, om haar in haare grootere uitwijkingen te stuiten, [xvii] om onze achting, bij onze, nog zwakke medeburgeren op te houden, en ons voorbeeld van gemaatigheid of onthouding des te krachtiger te doen werken; maar wij moeten, ten dien einde, ik herhaal het, Redelijke Schepzels blijven; Wij moeten ons geluk in geene louter zinlijke geneugtens zoeken; gene Lastige beuzelingen met wezenlijke vermaaken verwarren, noch ons zelven hooger schatten naar maate wij menschen van minder middelen, en misschien meer verdiensten, laager vernederen.”

****EERSTE BRIEF**
o.a. door koophandel en handel in anere werelddelen europa nieuwe weelde, en “thans de macht en den bloei der Staaten, zowel als het geluk der menschen te bepaalen.” 8

“De Philosophen en Politieken, die de Weelde niet dan uit dit oogpunt beschouwden, oordeelden haar zeer nuttig, ja noodzaaklijk te zijn; en verbeeldden zig den welvaart des volks, en het geluk der afzonderlijke leden, te zien verdwijnen, zo de Weelde verbannen wierdt; Di was bijzonderlijk de samenhang van denkbeelden, waar door MANDEVILLE in zijne beruchte Fabel van de Bijën geleid wierdt tot zijn gevoelen over de noodzaaklijkheid der Weelde en Ondeugd, om een staat te dowerd het ook een staatkundig onderzoek.en bloeien.”

vooral engelse godgeleerden ijverden om de weelde als ondeugd te bewijzen en haar nadelen voor de maatshcappij., na Mandeville werd het staatkundig:

Ik zal de onderscheiden beschrijvingen, welken zij, die zig meerder of minder voor het laatste gevoelen verklaard, en hetzelfde rechtstreeks, of onder zekere bepaalingen, voorgestaan hebben, als van MANDEVILLE, MELON, MONTESQUIEU, HELVETIUS, HUME, den Schrijver van de ELEMENS DU COMMERCE, dien van dit Artikel in de DICTIONAIRE ENCYCLOPEDIQUE, dien van het ELOGE VAN COLBERT en anderen niet aanhalen of wederleggen” en gaat ook voorbij aan de tegenstrijdige gevoelens als van BLUET, WARBURTON en CONDILLAC .

omdat zij niet de ‘waaren aart der Weelde in hunne bepaalingen en ophelderingen heben voorgedragen’, – ze vinden haar wel onontbeerlijk en onvermijdelijk, maardoen het in ‘ongeregeegelde , wilde bewoordingen, en bieden geen ‘nette betekenis aan’

ze werken vanuit een bepaald idee, in plaats van vanuit de aard van de weelde. 12

******* vyfde brief 53

mensen zoals door de natuur gemaakt ebben ‘stellige behoeften, die zijn maakzel in de war brengen zoo zij niet voldaan worden; en die ophouden zorda de harmonie in de dierlijke huishouding hersteld is”. de mens zonder weelde is rustig, kan anderen helpen met hun vermaak en de natuur is de groote bron van zijn genoegen, net als erkentenis

“Maar geeft nu zulke menschen eene dartele levenswijze, zegt tot hun;’Vermeerdert uwe genietinge, zoo vergroot gij tevens het algemeen geluk; Neem de Weede aan, en de arbeider, de Konstenaar, derzelver vrouwen en kinderen, zullen daar de voordeelen van genieten, [blz54]; zij zullen met een blijde hoop werken, terwijl, zonder de Weelde, het geld in de Koffers der Rijken zou blijven liggen, of alleenlijk dienen om bedoelaars in hunnen luijheid te voeden (a).” [noot 54n: “9a) MELON, Essai sur le Commerce, c. 8 HUME, essai on luxe. [sic] Eloge de Colbert.”]

vanaf dat moment zullen de dingen waar hij eerst gelukkig mee was, niet meer voldoen. zijn hart is alleen nog maar bezig met het verkrijgen ervan en blijft gesloten voor gezellige neigingen, en haat zelfs zij die hem om ‘eene weldaad verzoekt’.

“Vreemde Wijsgeerte, die het beste edeelte van den mensch vernielt! Men belast hem, met grooten ophef, menschlievend en behulpzaam te zijn, terwijl men zaaden in zijn hart strooit, die deeze deugden beletten daar in te groeien. ” 54-55

******ZEVEnde brief 71

“”De Rijkdommen, zegt de Heer HUME, zijn in alle tijden, en voor alle menschen, wenschelijk, omdat het de middelen zijn, waardoor zij die vermaaken bekoomen kunnen, daar zij aan gewend zijn of naar verlangen. Niets kan derhalven de zucht naar geld stuiten dan een gevoel van Eer, dat, zoo het niet in alle tijden gelijk is, natuurlijker wijze gemeener zal zijn in de Eeeuewn der Weelde.” Ik heb zeer veel bedenkingen tegen die aanmerking van den Heer HUME in te brengen; ik zal slechts weinige daarvan voordragen.
“Daar is niets, dat de zucht naar geld kan stuiten, zegt die schrandere Schrijver, dan een gevoel van Eer, het welk gemeener moet zijn in de Eeuwen der Weelde“Wat is de grond van die verzeekering? Hoe kan de Weelde, die de zucht naar rijkdommen doet ontbranden; de Weelde, die zig niet dan met rijkdommen kan voeden, en die echter nooit genoeg heeft aan ’t geendezelfve haar verschaffen; hoe kan die de zucht tot rijkdommen verdooven?” 72

en hoe kan de eer – die je ertoe kan doen besluiten afstand te doen van (een gedeelte) van je rijkdom – groter zijn in een eeuw “waarin Eer, geluk, en alles, van rijkdommen afhangt” 72

het gevoel van eer wordt eerder zeldzamer en slapper, naar mate de weelde doorbreekt. (voorbeelden uit klassieken)

“De voorstanders der Weelde beweeren vervolgens, dat zij de oorlogen minder wreed maakt. “Op het slagtveld zelven, zegt de Heer HUME, alwaar de Eer en het belang der menschen hart tegen het medelijden, zoo wel als tegen de vrees verharden, leggen de strijdende Partijen, na den strijd, hunnen vijandschap neder, en worden weder menschen. Het veraad [sic] en de wreedheid heerschen vooral in de ruuwste Eeuwen; en de Grieken en Romeinen schrijven die hatelijke eigenschappen bijzonderlijk toe aan de baarbaarsche Natien, waarvan zij omringd waren enz.” [blz75]

auteur vindt bij weeldeloze naties juist geen wreedheid of verraderij, en juist veel bij volkeren MET weelde: pezen, Karthaginenseren, Athene na de tijd van Pericles 75

*****NEGENDE BRIEF 97

voorstanders menen dat alleen de weelde de mensch hem “voor een noodlottigen doodslaap” kan behoeden, en dat zij alleenlijk verantwoordelijk is voor kunsten, wetenschappen en ooral de letterkunde en werken van smaak heeft voorgebracht en dus de geest in alle zijne werkzaamheid doet te voorschijn komen.

“”In die tijden, waarin de nijverheid en kunsten bloeien, zegt de Heer HUME, worden de menschen in eene geduurige bezigheid gehouden. De Geest verkrijgt eene nieuwe kracht, en breidt zijne denkbeelden en vermogens uit; – Verban de kunsten uit de Maatschappij, en gij berooft de menschen zoo wel van werkzaamheid als vermaak. Een ander voordeel van de vermeerderde nijverheid, en van de verfraeijing der werktuiglijke kunsten, is, dat gemeenlijk dezelfde Eeuw, [blz98] die de groote Philosoofen en groote Staatkundigen, de bekwaame Legerhoofden en beroemde Dichters, voortbrengt, ook goede scheepsbouwers oplevert. Men kan niet verwachten, dat onder eene Natie, daar de starrekunde weinig of niet bekend is, en de zedekunde verwaarloosd wordt, werklieden gevonden worden, bekwaam om een stuk stoffe in dien trap van volmaaktheid te vervaardigen, daar het vatbaar voor is. De geest der Eeuw deelt zig aanalle kunsten gelijkelijk meede [!!]; alles is met malkanderen verbonden; en zo dra de mensch uit dien noodlottigen doodslaap, die hem tot een blok maakte, ontwaakt, begint alles in hem te gisten en te leeven; hij wendt zich naar alle kanten, en volmaakt alle de kunsten en alle de wetenschappen. De diepe onkunde, die te voren heerschte, wordt nu geheel verbannen, en de menschen genieten het voorrrecht van redelijke schepselen te zijn; van zoo wel te denken als te werken; en van de vermaaken van den geest zo wel als die van het lichaam te bevorderen (a).” [voetnoot 98n: “(a) HUME Discours. Polit. Tom. I. p. 46.” uit de tijd dat de pol discourses dus vermeerderd waren in frankrijk, duh]

vervolgens vraagt de auteur zich af of de geschetste relatie tussen de sterrekunde en het weven, of scheepsbouwers en pruikenmakers (die komt dus uit het niets) en het is niet de weelde, maar auteur denkt dat “behoeften van den mensch, dat het verlangen om kundiger te worden, dat het vermaak, ’t welk hem de vermeerdering zijner kundigheid verschaft” genoeg zijn om kunst+wetenschap te laten bloeien [blz99]

“De Heer Hume zegt, dat, zodra de mensch [blz 100] uit dien noodlottigen doodslaap, die hem tot een blok maakte, ontwaakt, alles in hem begint te gisten en te leeven; dat hij zich naar alle kanten wendt, en alle de kunsten, en alle de wetenscappen, volmaakt” – maar is de zucht en verlangen naar die kundigheden en de meerder achting het (vervolgt de auteur) niet genoeg?

pope op 109 essay sur la critique

voltaire op 113-114, lange citaten en het blijkt wel uit de bekentenis van voltaire dat de grote geesten, geleerden uit de geneeskunde en natuurkunde en wiskunde zich zonder weelde beter zouden kunnen bewijzen 116-117.

nog een keer pope op 125

rapin thoiras 127

pope bentley clarke

**********DERTIENDE BRIEF 158

“Zij, die ten haaren voordeele geschrevn hebben, schijnen zelfs niet te vermoeden, dat men aan dit laatste [dat de weelde als het waare middel van geluk wodt beschouwd] kan twijffelen; Men moet dit uit de uitdrukkingen van MANDEVILLE, MELON, HUME, enz. natuurlijk opmaaken.” 158

en op 177: “De voorstanders der Weelde zijn zelve verplicht deze beginzelen [dat de menselijke geest verveeld raakt van de verscheidenheid – in de hypothetische situatie dat iemand altijd in zijn lust naar nieuwigeheid kan voldoen, en in de reële situatie dat hij dat niet kan, dus zijn geluk af en toe moet onderbreken omdat hij er simpelweg niet aan ká¡n voldoen] te erkennen; “De zwakheid der menschelijke natuur, zegt de Heer HUME (d) [voetnoot 177n: “(d) Meermaals aangehaald Discours on Luxe.”] kan geen onafgebroken loop van bezigheden of vermaaken verdragen; Die vaardige voortgang der geesten, dien mensch aan zichzelven onttrekt, en zijne voldoening uitmaakt, vermoeit dezelve, en put hen uit; daar [blz 178] wordt dan eenige tusschentijd van rust vereischt, die, schoon aangenaam voor een oogenblik, eene kwijning en slaapziekte voortbrengt, zo zij te lang wordt gerekt, en waardoor dus alle onze genietingen verloren gaan”

eerste register van de inhoud der brieven komen we Humes naam het vaakst tegen (2x) [193-198]

16e brief gaat over mandeville en wederlegt de “winderige besluiten” van mandeville met behulp van mercier die colbert aanhaalt.

17e idem, weerlegging door het belang van godsdienst mbv Necker.

**********ACHTTIENDE BRIEF (245)

“Derhalven, indien de Weelde eene wijze van denken en leeven is, welke de Ingezetenen van den Burgerstaat gansch niet gelukkig maakt; indien daarentegen dat gewaand sijstema van geluk tot algemeen en duurzaam ongeluk leidt, moet de gezonde Staatkunde het afkeuren; en schoon het dus al waar mogt zijn, gelijk MANDEVILLE, HUME, en derzelver navolgers beweeren, “dat de Weelde het beginzel van den Rijkdom der Staaten ware, en dat men zonder haar geene vlooten of legers, om veroveringen te maaken, kan aanleggen of onderhouden”; dan nog zoude eene wijze en billijke Staatkunde dezelve poogen te weere, indien zij de menschen ongelukkig maakt; omdat de menschen zig in eene burgerlijke Maatschappij begeven hebben om daar in hun geluk te vinden, en niet om schatten op te stapelen, vlooten uitterusten, legeers op de been te brengen, en verwarringen [blz 246] te maaken, terwijl zij onder, en zelfs door, dit alles ongelukkig leeven.”

NEGENTIENDE BRIEF over de manier waarop alles duurder wordt in een land vol weelde, en de export dus daalt en de economie begint in te zakken -> met alle gevolgen van dien

[blz 264] “Deze uitwerkzelen der Weelde, (welken ik slechts zeer kort voorstel, omdat ik aan een kundig man schrijf,) zijn daar zo nauw mede verbonden, dat haare voorstanders zelve die volmondig erkennen. “De belastingen, zo wel als de rijkdom van een Staat, zegt de Heer HUME, wanneer zij te hoog lopen, verdelgen de nijverheid, door de Wanhoop te doen geboren worden. [blz 265] Zelfs, óór dat men tot dit uiterste komt, verhoogen zij alle de arbeidsloonen, en vermeerderen gevolgelijk den prijs van alle waaren en gerieflijkheden. Eene oplettende en belangelooze Regeeringen neemt het punt in opmerking, waar de winst ophoude, of het verlies beginne? Maar dewijl het tegenstrijdig karakter veel gemeener is, staat het te veezen dat de belastingen door geheel Europa, mettertijd, derwijze vermeerder zullen worden, dat zij alle nijverheid uitdooven en de kunsten verbannen; schoon haare eerste verhooging, in gunstige omstandigheden, misschien den aanwas dier zelfde voordeelen hebben kunnen bevorderen (a)” [noot 265a “(a) Zie het zevende van zijne Politieke Diskoursen.”] Zo de Heer HUME een et denkbeeld van de Weelde gehad, en haaren waaren aart wél gekend, hadt, zo hij haaren invloed op den geest, op het hart, en het karakter van den mensch, behoorlijk in aanmerking hadt genomen, zoude hij gezien hebben, dat het in een Staat, waar de Weelde heersct, onmogelijk is eene bestiering te hebben, die oplettende en kundig genoeg zij, om [blz266] de uitwerkzelen der belastingen nauwkeurig genoeg te volgen; en om in aanmerking te nemen, waar de lijn van afscheidingmoete getrokken werden, daar de belastingen schadelijk worden voor de nijverheid? en de kunsten, fabrieken, enz. beginen te verbannen? Omdat de Weelde den mensch, daaraan verslaafd, niet toelaat, zo veele oplettendheid, zo veel oordeel en goeden wil aan de gemeene belangen te besteeden. Te meer daar hij zelf reeds ingezien en aangemerkt heeft; “dat het voor eenen Souverein, die eenigzins neigt om dezen weg in te slaan, zo gemaklijk valt om geduurig nog een weinig, nog een weinig, bij de vorige elastingen te voegen, waardoor dezelve eindelijk niet kunnen missen het gemelde kwaad onfeilbaar voorttebrengen (b)” [noot 266n: “(b) Ibidem.”

twintigste brief mirabeau ’s voortreffelijk werk (population) (281)

******* EEN-EN-TWINTIGSTE BRIEF (297) over de mate waarin de weelde de huwelijks-liefsde en ouderlijke tederheid dooft en er dus wetten gemaakt moeten worden om hiermee om te gaan (erftechnisch enzo)

“De Heer HUME erkent, dat de oude Staaten eene groote meerderheid van macht boven de tegenwoordige hadden; en dat de reden daarvan in het grooter getal van Ingezetenen gezocht moet worden; wat hij erkent, dat het alleen in de meerdere ingezetenen was, dat de Ouden hunnen veiligheid deeden bestaan (i) [noot 297n: “HUME Discours sur le Commerce &c. des Nations anciennes.”] De verzwakking van de magt der Oude Staaten is dan door derzelver ontvolking en die ontvolking door de Weelde, voortgebragt; Naardien ér op gronden van den Heer HUME zelven, geene andere oorzaak van die meerderheid van magt is aantewijzen dan omdat ‘er geene Weelde was (k). [noot 297n2 “(k) Ibidem.”]

299dan “De Heer HUME erkent zelf, dat Londen, zonder dat het veel in getal van ingezetenen vermeerdere, een jaarlijkschen toevoer van vijf duizend menschen it de Provintien van nooden heeft (m). [noot 299n: “(m) Meermaal aangeh. Essaij on Luxe.”] Bijaldien nu de Weelde zo heilzaam was voor een Staat als die Schrijver beweert, waarom dan zoudeLonden, in paats van jaarlijks vijf duizend menschen uitde Provintiën te moeten trekken, niet in staat zijn om Volkplantingen it te zenden? – En waarom zoude Engeland, in dat onderstelde geval, in den laatsten oorlog tegen de Noord-Amerikasche Koloniën, bij gebrek van Engelsche manschap, zijne vlooten en legers met zo veele vreemdelingen hebben behoeven aan te vullen?” [blz 299]

helvetius de l’esprit, op 328 in brief 24 en 350 in brief 26L “het zijn de hartstochten alleen, die de hartstochten bestrijden kunnen”

montesquieu in 367 brief 27

“Zo de Rijken niet veel verspillen, zegt hij, zullen de Armen van honger sterven”. auteur snapthet verband niet.

en op 371 nogmaals verwezen naar het voorstaan van de noodzaakelijkheid der weelde in de monarchieen van de “groote Man”

naar De PINTO op 380 essay de circulation & du credit , 28ste brief en op 383, 389, 390

mandeville in tweede index [396-401]

C. van Engelen, Brieven over de Weelde, 1791 (recensie in Algemene konst- en letterbode 38 (23 september 1791) noemt Hume al)

Bij e-Laborate ontbraken de jaargangen ’76, ’77 en ’78. Die zijn nu gevonden.

1776 – I

berkeley genoemd met zijn “Proeve eener nieuwe Bespiegeling van de Ziening [20] in een bespreking van Natuurlyke verhandelingen

Bij beschrijving “Oude en Hedendaagsche Algemeene Wereldlyke Geschiedenis (Millot) niet genoemd. Wel Mosheim, die door de zelfde vertaler is gedaan [49-53]

F: Levensbeschrijving Jan Wagenaar [86-90]

Nieuw en Volkomen Woordenboek van Konsten en Weetenschappen – E Buys

F: De nuttigheid en noodzaakelykheid van de Christelyke Openbaaring… LELAND [193]

F: Nog een uitgave van het Leeven van J. WAGENAAR, nu met brieven

Fs: Zes Vraagen door VOET [254-260]

[262] Het Bataafsch Genootschap heet ‘der Proefondervindelyke Wysbegeerte’

F: stukje over het “Regt van Groot-Brittanien aangetoond” ihkv de amerikaanse onafhankelijkheid

Fs: stukje van Wysgeerige en Staatkundige (blabla… uit het Frans iid)

F: [363] over Abt GuinéE, die de brieven van eenige Jooden aan den Heer DE VOLTAIRE schreef

F: [400] stukje naar Millot weer

[416-418] Franse uitgave van een boek van Price: Observations sur la nature de la Liberté Civile, sur les principes du Gouvernement, sur la Justice & la Justice & la Politique de la Guerre, avec l’Amerique.

Fmoetnog [421-427] lange bespreking van “Beroep op het Gemeen Gevoel (of Gezond Verstand) ten behoeve van den Godsdienst. Uit het Engelsch van den Eerwaardigen Here J. OSWALD, Dr. in de Godgeleerdheid en Predikant te Methven in Schotland. Eerste Deel. Te Utrecht by J. C. ten Bosch 1776. Behalven het Voorwerk 428 bladz. in groot octavo.”

wordt wel gesproken van Twyfel-wysgeeren, maar Hume wordt niet genoemd (in het boek zelf miscshein zelf wel).

[452] verzamelde werken van Wagenaar, wederom uitgegeven bij Yntema en Tieboel (uitgevers van vO)

F: [476-482] “De voordeelen van den Godsdienst aangedrongen, door J. V. NUYS Klinkenberg. A. L. M. Ph. Dr. en Predikant te Deventer. Tweede Deels, tweede stuk. Te Utrecht by H. van Otterloo 1776. Behalven het Voorbericht en deBladwyzers 337 bladz. in groot octavo.”

Rousseau wordt hierin genoemd

F: [513-516] “Het Godlyk gezag van het Oude en Nieuwe Testament verdeedigd, tegen de valsche redeneeringen van een Boek, getiteld, Zedenkundigen Filozoof.”
recensie dus een boek van van LELAND, “den beroemden bestryder der Deïsten” [513]

[520] F. G. Ludke – Verhandeling over de Verdraegzaamheid en Gewetens-Vryheid, voor zoo verre zy door den rechtmatigen Goddienstyver bevorderd, en door den onrechtmatigen verhinderd wordt. (geen woord over Hume

[546] “Brieven van eene Engelsche Dame in Rusland, aan hare Vriendinne in Engeland.” bij Vis Bothal en Holsteyn

[581] Ene Cuthberson is optisch, physisch en mathematisch instrumentmaker te amsterdam.

******************

1776 – II (vooral het mengelwerk, de andere zijn de letteroefeningen)

[1] “BEDENKINGEN OVER GODS ZEDELYKE EIGENSCHAPPEN, DOOR MR. GRAY.”
een reactie op Bolingbroke, die de uitspraak had gedaan: “dat wy geene gepaste of evenmaatige denkbeelden hebben van ons GODS Goedheid en Regtvaardigheid, gelyk wy die bezitten van zyne Wysheid en Magt”

Ook genoemd: Clarke, Woolaston.

KORT BEGRIP DER VERSCHILLEN TUSSCHEN GROOT-BRITTANJE EN DE AMERICAANSCHE VOLKPLANTINGEN GEREEZEN [17-28]

[43] ingezonden brief waarin wordt betoogd dat de aarsmade (die als vanzelfsprekend al bij de schepping aanwezig waren in het lijf Adams of Evas) niet als ongemak betiteld hoeft te worden als ze pas na de zonde actief en lastig zijn geworden)

[64] stuk over DE VERANDERINGEN VAN CLIMAAT in N-Amerika, van HUGUES WILLIAMSON, M. D. (niet dezelfde, toch?)

Hier vinden we i.i.g de Google Books versie (geen Hume-hits) van 1776-II (mengelwerk)

En hier die van 1777-I

één hit, die HADDEN we al! recensie van Het Leeven

Hier 1777-II

Hier 1778-I

Hier 1778-II

DUUR: Cl. 1740-08-27
Assendelft, Dorothea van, widow of Willem Six
auction cat. private library
Catalogus. Van een uytnemende […]

versameling van nouvelles. Haarlem: Jan van

Lee, [1740]. 4°: [4] p.
Haarlem, GA 38 B 1.
CAT. 1200; MF. 2037
RECORD: 1564

“Nouvelles van den Jaaren 1574 tot 1700”

*****************************************

1754-11-05
Spinniker, Adriaan (1676-1754)
auction cat. private library
Catalogus librorum, manuscriptorum et

picturarum. [Collected by a Haarlem Mennonite

preacher and poet]. Haarlem: Jan Bosch,

[1754]. 8°: [2] 143 p.
Haarlem, SB 95 H 89 [ms. prices; some buyers’

names; p. 107-110 are lacking; added titles;

proceeds calculations].
CAT. 1263; MF. 2115-2117
RECORD: 1599

Uitsluitend Latijnse en Nederduitsche boeken,

wel tussen de vertalingen in octavo (3000+):

(m.u.v.: 20 franse octavo’s)

Barbeyracq – Verzameling van redvoeringen
Puffendorf
Boyle – Eind-oorzaken der Natuurlijke dingen
Fontenelle – Van veele Waerelden.
Machiavel – Historie van Florence
Temple – Historische Gedenkschriften en

“verscheide Tratctaten”
Puffendorf – Inleidingen tot d ehistorien /

twee delen
Fenelon – Bewijs dat God is x2 en

Zamenspraaken, Maximen der heiligen
Erasmus – Van de Tong
Steelde – De christen held
Potter – over ’t getal van 666
Herberts – Over Romeinen
Malebranche – Ontdekking der Waarheid

Smith – Verhandeling van het regenwater

Gevallen van Robinson Crsoe

Rabus

“Quakzalvern der Geleerden

Erasmus – gedenkwaardige Spreuken, lof der

zotheid

Pamela (4 deelen)
Clarise (2 deelen
Engelsche Leermeesteres

Satirsiche Robinson 11 deeelen.

Halley – Vershijnsels der Natuure verklaard

Milton Paradijs verlooren / in heldendicht

DUUUR: Cl. bruin kleessche en Zuidhollandsche

Arkadia
Zegepralende Vecht / vol platen.

“Historische Boeken, en Mengelwerken in

Octavo”

Republyken der Geleerden / van 1718-1730 en

1741
Boekzalen
Politieke weegschalen
Steele Spectator, Guardian, Snapper, Boekzaal

der Juffers
Boekzaal der

Van Effen – Misantroop
Puffendorf over ’s Menschen plicht uit de wet

der natuur.
— Christelijke religie in verlijking van ’t

Burgerlijk leeven

In geschreven letter:

H Leibnits Godsverdeediging 2 deelen
Reimanius Natuurlijke godsdienst
—-over de driften der dieren
Hofmanni
G. de Vries, Metaphysica

R Bradley – Wysgeerige verhandeling van de

werken der natuur

Hetsch/ Petsch wijsgeerige ver… bestr.

wereld
Moses Mendelszoon – Theidon
J. Lulofs

M. de Tontenailer redevoering over schijden

Werelden

************************

1756-05-03
Reeland, Jan
auction cat. private library
Catalogus bibliothecae. [Collected by a sheriff and secretary of Heemstede, Rietwijk, Rietwijkeroord; the prints and medals in the 2nd part of the catalogue were sold by Taco Jelgersma and Johannes (I) Enschedé]. Haarlem: Izaak Enschedé & Johannes (I) Enschedé & Michiel (II) van Leeuwen, [1756]. 8°: [2] 110 p.
Amsterdam, BVBBB Nv 240 [some ms. prices].
CAT. 217; MF. 379-380
RECORD: 1726
“Meest de Herladic & Genealogie betreffende, en van welke Verzameling mogelyk geen weêrga bekend is.
“In zyn Wel-Ed. Leven Schout en secretairs der Heerlykheden Heemstede, Rietwyk, Rietwykeroort &c.

Miscellanei in quarto:
Spinniker

Miscellanei in Octavo
-Verh Hol Maatsch. Wtenschappen
Witgeest natuurlyk toverboek

**********************

1757-11-29
Velzen, Pieter
auction cat. private library
Catalogus van een keurlyke party […] boeken. Haarlem: Michiel (II) van Leeuwen, [1757]. 8°: [2] 34 p.
Amsterdam, BVBBB Nv 247 [ms. prices].
CAT. 215; MF. 378
RECORD: 1746

Heraldische, genealogische, historische en andere boeken

Wolf, Descartes

Ook franse boeken:

La vie de obinson Crusoe
De Zweedse Robinson

Een paquet boekzaalen
Staat van Duitsland
Pufendorf- Staat des Duitschen Ryks

******************************

1759-10-23
Harde, Henricus & Arnold Penninck
auction cat. private library
Bibliotheca lectissima. [Harde was a Leiden schoolmaster; the books of Penninck, a Haarlem Doctor of Medicine, in the appendix]. Leiden: Cornelis de Pecker, 1759. 8°: [2] 58 28 p.
Amsterdam, BVBBB Nv 263.
CAT. 273; MF. 489-490
RECORD: 1771

“Auctores Gr. & Lat. Antiquarii Hist & Miscellanei in Folio”
“Livres Francois & Italiens, In Quarto:
The History and Antiquities of Windsor Castle, and the Royal Colledge and Chapel of St George. Withan accound of the Town and several Things besides with Cuts Eton 1749.
Locke, Essay Philosophiques Concern. L’Entendement Humain a Amst. 1755.
Van Acoudes Naamregister van Nederduitysche boekene.

Theologici in Octavo & Duod.
Hutcheson Philosophia Moralis, Rott. 1745
Smith Opuscula live septem Asiae Ecclesiae Epist de statu hodierno Ecclesaie Graecae & Inscript: Gr. Palmyrenorum, Rott, 1716
Thom A Kempis
Relandi Antiquitates Sacrae Veterum Hebraeorum (Uit. 1708)

Puffendorff – De officio Hominis & Civis fine Notis 1737 (c. n. Ottonis ed. opt / c. n. G. Carmichael Ult 1740)
Montesqui ‘Esprit des Loix 4 Voll a Lond. 1757
l’Esprit des Maximes, politiques, pour servir de suite a l’Esprit des loix par M. Montesquieu, 1758.

English and Italiens Boocks in Octavo & Duod.
Begint met Swift – a tale off a tub (llond 1734).

Bij de Nederdeutsche boeken:

Petsch
Temple, Aanmerkingen (rotterdam 1692)
Hobbes eerste beginselen van een burgerstaat
Barbbyrac verzameling van Redenvoeringen (leeuwaarden 1744)
Addison (Aloude gedenkpenningen)
Brieven van William Temple
De nederlandsche Patriot en voornaame staats gevalle van Eur
De Berlynse Wysgeer in drie delen
Philalethus Brieven en vervolg (amst 1712)
Hollandsche spektator
Alle de werken van Focquenbroks en Min in ’t Lazarushuis
J. Petsch. Geloofwaardigheid der Entrevene (ibid. 1750 Amst)
Holberg de Deense spectator of zedekundige vertogen
de la Serre het ondehoud der goede geesten op de Ijdelheden van de wereld.
Het verward Europa – sederd het afsterven van Kyzer Karel de Ksde Haarl 1744
Hubners Staatkundige historie met het vervolg (18 delen ) Leide 1733
Menzen Quakzalvern der Geleerden en Hamn door het Genootschap van de vrye Metschlaars (amst. 1739

Leven van den Lord Olivier Cromwel

laatstukjeje
“Medici & Miscell. in Octavo & Duodecimo

B. Bekker, betooverde Weereld

“By den Drukker Deses is kortelings Gedrukt (klein stukje om het lege blad te vullen)
Charlotte Summers

****************************

1762-10-04
Bergum van Nieuwenhuisen, J.I. van & Hermanus Hubert (c. 1684-1761) & G.C.D.
auction cat. private library
Catalogi duo librorum. [Van Bergum van Nieuwenhuisen was a town clerk of Haarlem, Hubert was a Meppel minister; in the 3rd appendix the books and instruments of G.C.D., a surgeon and obstetrician]. Leiden: Samuel (II) Luchtmans & Johannes Luchtmans, 1762. 8°: [2] 106 p.
Amsterdam, BVBBB Nv 294.
CAT. 304; MF. 530-531
RECORD: 1824

Traité philosophique des Loix Naturelles par Cumberland, avec des notes par Barbeyrac, Amst. 1744 [14]
Burlemaqui Droit Naturel & Politique, Gen. 1747. 2 voll.
Vatel Droit des Gens, a Leyde 1758.

*Theologici in Quarto (750_)
Vitringa x 6 in Apocalypsin, Fran
Observationes Sacrm, 1711
Observationes Sacro Libri tres, Leov. 1689
de Synagoga vetere Fran.
& H. A. Roell, de generatione Filii, ibid. 1689.

Thelologici in Octavo
Vitringa, Grotius, Calvini, G. de Vries,
G. Cocquii Anatome Hobbenianismi

EERSTE APPENDIX [70]
M. S. Merian, Beschrijving der Europeische en Surinaamsche insecten (Amst. 1730, 2

Cecceius de leer van het Verbond en Testament Gods (Midd. 1677)

Dolzeley – de redelykheid van ’t Schriftuur Geloof / Utr. 1695.
W Temple, verscheidene tractaten
Verhandeling van de Vrijheid in den Burgerstaat, Leyd. 1737
Ouvres en vers de l’Abbe de Villiers 1717

TWEEDE APPENDIX:

Marnix van St. Aldegonde – Roomsche Bijenkorf
Temple, Gedenkschriften van
deelen, 1 band met pl.)

*****************************

1770-09-25
Beekhoven de Wind, Janus van (1710-1770)
auction cat. private library
Bibliotheca selectissima. [Collected by a Haarlem Doctor of Medicine and Mennonite preacher]. (The art objects were sold by Vincent van der Vinne.) Haarlem: Jan Bosch, [1770]. 8°: [4] 124 p.
Middelburg, ZB 1113 F 7 [interleaved copy; ms. prices; proceeds calculations].
CAT. 556; MF. 899-901
RECORD: 1945

Nederduitsche boeken in Quarto

J. Locke – over de Romeinen / 1749 (naast Turretin en Scharf) (Berman over de Corinthen) Bekker over Daniel etc.

Nieuwentyts wereldbeschouwingen / gronden van Zekerheid
R. Smith – Samenstel der Optica

A spinniker

Thologi in Octavo:
J. Arminius de Praedestinatione, & alii Arminii Tractatus, 1613
—- Disputationes, 1610

Locke de Tolerantiea 1689
D. Heutius de situ Pardisi Terrestris (1694)

Rerum Ecclesiasticarum Scriptores, in Octavo & minori forma.

J. L. Moshemii Historia Ecclesiastica Novi Testamenti, 1726
—– Christ. Ant. Institut. 1737
Dissertationes ad Historiam Ecclesiasticam pertinentes, 2 vol 1732

Compdium van Jablonski en Turretini

(Spinoza) de jure Ecclesiasticorum 1665
Puffendorf de consensu & Dissensu protestantium 1645

T Bartholini x 25

Bij medici
“Cockburn de gonorrhea virulenta, 1717

historici allemaal uit de 17e op Velleji Paterculi historia romana, en Cantelius de Romana Republica 1797

Litteratores in Octavo:

H. Grotii x ca15

REgtsgeleerde en Staatkundige Boeken in Octavo en minder formaat.

Verhandeling over de Vryheid in den Burgerstaat 1726
Spiegel der waarheid / en Politique Reflexien van Staat
Haagsche Mercurius

Mengewlwerken in octavo, en minder formaat:

Schuit- en jagtpraatje 1757
De vrije metzelaar 1754
De engelsche Spectator 1725
De Guardiaan 1730
De Snapper 1733
De Philosooph
Swift Vertelsel van de ton 2 deelnen 1735
Pamela of beloonde Deugd 4 deelen 1742

Afgerond met een flink aantal portretten (ca 4oo?)

*****************************

1776-04-09
Enschede Jansz, Jan & Cornelis de Ville
auction cat. private library
Catalogus van een fraaije party welgeconditioneerde boeken. [Enschede Jansz was a merchant]. Haarlem: Johannes (I) Enschedé & Johannes (II) Enschedé & Jacobus Enschedé & Nicolaas Beets, [1776]. 8°: [2] 52 p.
The Hague, KB Verz. Cat. 36098 [interleaved copy].
CAT. 3207; MF. 5064-5065
RECORD: 4420

Boeken in Folio 58

Dictionnaire Universel de commerce, par Savary 3 Tomes, Paris 1748, in parysse banden
Jean le Clercq
P Kolbe, Beschrijving van de Kaap
Th. Birch, The Heads of Illustrious Persons of Great Birtain, with plates, of Houbraken, London 1743, gr. pap. ribbe band

Boeken in Quaorto 132 [9]

B. Nieuwentyd, Wereldbeschouwing
Nieuwentyd, Gronden van Zekerheid

De la Croix, Wereld Beschrijving 1705 (Amst

J. Le Clercq, Geschiedenissen der Vereenidgde Nederlanden Amst 1738

J. J. Scheuchzer, Johs heilige natuurkennis

in octavo (376)

B Bekker, over daniel 1688
B Beker – betoverde wereld 1691
J Newton – historie der aloude volkeren (Delft 1737
Woods Rogers, Reis na de Zuidzee (amst 1682

Brittanisch Rijk in Amerika
j. van Zanten, Miltons Paradijs verlooren Haalrmen 1728

Mozart, over de Viool
Hexham, English and Dutch dictionary, Rotterdam 1675
M de Montaigne Werken
Erasmus, Samenspraaken
De philosopheerende boer 1677

De Psalms of David, llonden 1740
Pseaumes de David, Neufchatel 1755 ongebonden
Fenelon, Bewijs dat god is
du Moulin, Vrede der ziele 1723
H. de Groot, Waarheid des Christelyken Godsdienst
Du Bourdieu Christelijke deugden 1725.
D van Avenhorn, Christelyke Verdraagzaamheid
Richard, verdediging er Mirakelen amst 1732
Zwarigheden der Studie der Heiligen schrifte

B. Bekker Over de Comeeten / Leeuw 1792 (schrijffoutje, moet 1692 zijn)
H. Durer, Stervens Gedachten
J. Hubner, Historische boekzaal 1741, 3 deelen

Heedendaagsche historie van Grootbrittannie 2 eelen / 4 stukken
vaderlandsche historie / 21 deelen compleet / half eng band
vaderlandsche historie verkort.

Description de la France, paris 1722
Description de Paris 1742
Sejour de Paris
Voyage de France
Liste des postes en france
memorial de paris
description de Versailles
foreigners guide through londen, fr and enl. Londen 1752.

Hubners geografie
Vaderlandsche letteroefenen
Kabinet der Konsten en Wetenschappen 1719.

Verhandelingn der Hollandsche maatschappij
Berliysnche Wysgeer Leiden 1755
Engelsche Spectator
de Guardiaan 1730-1734
De Patriot 1732
De Misantrope

J. Luiken Byekorf en 10 andere titels

Vondel

P le Clercq Huwlyks Mintafereel
Fockenbrock werken 1709
Nieuwe avantuuren van Don Quichot

H. de Groot, bewijs van gedsdienst

P rabus, boekzaal

Peyton Engelsche Spraak konst 1764
l’Art de Bien parler Franá§ois Amst. 1737
Jacson, English Orthographia, London
T Dyche, English Dictionary, London 1750
T Ydche, Guide to the English tongue, London 1751
The neat Duties of merchandizes. 1718

N. Machiavelli, Republyk
W. Temple, Inleiding tot historie van engeland, historische gedenkschriften, nagelaten schriften, verscheiden tractaatn, utrecht 1693, brieven ’s Hage, leven van W. temple, leiden 1736
Gevaren van Telemachus 1730

Fenelon, Samenspraaken der Dooden 1727, 2 deelen 1 band

in duodecimo

rijmen en psalmen
m. smith, over t’water, 1726

Overgeslagen boeken:

John Hill, History of Animals, Birds, Beasts, Fishes and Insects, london 1752
History of Fossils, with cuts, london 1748.
Weyerman, leven der schilders

in de vergeten boeken ook veel religieuze aengelse vertaalde titels
nog meer berlijnsche wijsgeer 4 deelen 1760

TWEEDE CATALOGUS

p du moulin, vrede der ziele 1705
g de vries
haarlems passie boek

puffendor inleiding ot de historien
w temple historische gedenkschriften
fockenbrocks werken

de volmaante keukenmeid
haagse mercurius
secratry van apollo
boere studeerkamer
jaarboeken van 174763 en 56-59
Vaderlandsche letter oeffeningen 1765-1766
de gekroonde mof
de dwaalend mof
pamela of beloonde Deugd 1751
J. Edwards, bericht

in duodecimo

fockenbroch’s werken, vergilius door vondel interest van europa

APPENDIX
boeken in folio

M merian, topographia gallice
J. C Weyerman gedichten
J. C. Weyerman, echo des werelds en vrolijke luchtleer
hollandse mercurius
verstandige hovenier

leven en caracter van W. Pitt
engelsche philosooph of historie van den heer cleveln=and, 3 deelen.
J hubner, ’s Zedkunde

ouvres de moliere
le commerce galant
amours ds dames
l’art de ne points’ennuyer.
Oeuvres spiritueelles

geveinsde quaker (quarto)

****************************************

1778-04-21
Heshusius, Albertus (1704-1771)
auction cat. private library
Bibliotheca Heshusiana. [Collected by a Haarlem minister]. (Sold by the Enschedé’s & Jan Bosch.) Haarlem: Johannes (I) Enschedé & Johannes (II) Enschedé & Jacobus Enschedé, 1778. 8°: [4] 243 p.
Amsterdam, BVBBB Nv 433 [ms. prices].
CAT. 393; MF. 649-651
RECORD: 2072

IN FOLIO

1200 latijnse boeken

kopje “Auctores veteres”

Werken van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde te Leiden / eerste en tweede deel

kopje “Chronologi & Historici ”

vnl: latijn, beetje nederduitsch, enkele franse

kopje “Philosophi, physici, historiae Naturalis, Scriptores, Medici.

De beginstelen der beschouwende Philosophie [89] uit de Latijnse taal overgezet

Malenbranche de inquirenda veritate libri VI. Genevae 1689. l. p.

(eerste deel 2500 boeken totaal)

IN OCTAVO (3117 boeken):

Onder het kopje Theologi & Commentatores * c. in Octavo

Hugo Grotius de eodem argumento Amst 1684
Cocceji God geleerdheid verdedigd door F. van Leenhof Amst 1684
Vitriniga aanleiding tot ’t rechte verstand van Ezechiels Tempel (Franck. 1687) 3 deelen
Th. Moore, onderzoek naar de natuur en oorzaake van onzes Zaligmaakers Ziels-angst in den Dof. Rott. 1659.

l ‘Esprit, Bedrieglykheid der menschlyke deugden / uit het Frans vertaald / Amst. 1716 [133]

Philologi & Crictici Sacri, in Quibus & Rabbini, & Linguaee Hebraeae, aliarumque Orientalium, Lexica, & Grammaticae, nec non Scriptores de antiquitatibus Hebraicis, ceteraumque Gentium Orientalium &c. &c.

Waarnemingen over het Oosten / it resisbeschrvingen / tot opheldering van de H. Schrift / uit het HOogDuits vertaald Utr 1774
Echte berichten van den akkerbouw (en van) de regeering der Oosterlingen. H. C. P aulsen 1762 / 1768

Mahomets Alcoran / Leiden

Kopje “Auctores Veteres Graeci Latinique.

Kopje Antiquarii, Critici, Numismatici, Emblematici, Miscellanei

A. Kluit Vindiciae art. grieks 1768 T.adR.
P. Rabus, Grieksche / Latynse / en Nederd. Vermaaklykheden der taal-kunde / Rott. 1692.

Thomae Mori Utopia, & alia opuscula . Basil. 1563. l. p.
Jac. Burckhardus de LL. in Germania fatis Hanov. 1713
Addisons Verhandeling over d’al-oude gedenk-penningen / uit ’t Eng. vertaald / 1727 / l. p.
De Erasmi Colloquia, cura Schrevelii. Lugd. B. 1664
D. Erasmi Quorela pacis (Argent. 1523)

Kopje “Chronologi, & Historici, tam Eccelsiastici, Quam Politici.

Veel latijn
beetje Nederduitsch

R. Baker, Chrohyk der Koningen van Engeland. Amst. 1685
W temple – Historise edenkschrfitenen Amst. 1693.
—- Miscelanea. Utr. 1695. l p
—– Inleiding tot de hist. v. Engeland / door Rabus, Rott. 1695.

Th. Hobbes. Leviathan Amst. 1667
(met gelijk daaronder
Politike Discoursen. Amst. 1662

H. Grotius, de jure belli ac pacis, cum notis J. F. Gronvii & J. Barbeyraci. Amst 1720.
(Nieuwe) gedenkschriften van den Baron van Pollnitz Amst 1735

Kopje “Philosophi, Physici, Historiae Naturalis, Scriptores & Ethici

Verhandeling van de hollandsche Maatschappy der Wetenschappen / Haarlem 1754 / 17777 / 17 deelen, 26 stukken

J. F. Helvetius de Physiognomia. Amst 1676
Jac. Bernouilli de gravitate aetheris
M. Smith Verhandeling van de geneezende krachten van ’t gemeene water / mater. Amst. 1726

R. Boyles Onderzoek wegens d’eind-oorzaaken der natuurlijke dingen / Amst 1688
School-boek der Weetenschappen / Leiden / 1766

Jo Lulofs introductio ad cognitionem atque usum utriusque globi. ibid. 1743
Philosophia Wolfiana e Graecis & Lat. auctoribus illustrata. Fracof. l. p.
Jo. Locke de intellectu humano. Lips. 1731
P.D. Huetius de inbecillittate mentis humanae. Amst 1738
Fr. Hutcheson Hilosophiae Moralis instiutio Compendatia Roterod. 1745.
Jo. Lulofs primae Lineae Theologiae Naturalis. Lugd. B. 1756
Jo.. Comenii Theologia Naturalis Amst 1661 l. p.

Henricus Morus de anima Roterod. 1677 l. p.
Th. Spizelii Scrutinium Atheismi. Aug. Vincd. 1663 l. p.
Idem de Atheismo eradicando ibid. 1669 (gelijk daaronder)
Richardi Benticiji Stuititia Atheismi, petaphraste Dan. Ern. Jablonski. Berol. 1696, lp
J. Tolandi Adeisidaemon, fiv titus livius a superstitione vindicatus, Hagae Com. 1708, l. p.
John Leland, Beschouwing van de voornaamste Schriften der Deisten Utr. 1765 – 1768
Leibnitz Proeven van Gods goedheid en wijsheid / uit ’t frans vertaald door Jo. Petsch Utr. 1764
S. Pufendorf, de geheele blicht der menschen. Utr. 1706.
F. Watsons Dierlyke waereld / uit het Engels vertaald door Cornelius Nozeman.
F. C Baumeisteri Institutiones Philosophiae rationalis, methodo Wolfii. Witeb. 17487, l. p.
Epitres Francoises des parsonnages illustrus & doctus a Mr. Joseph Juste de la Scala 1614
Brieven van verscheide vermaarde en geleerde mannen / J. Arminius, J. Uitenbogarad, Hugo de Groot, enz. Amst 1662 / l. p
Brieven en Leeven van den heere William temple ’s Hage 1700 / l. p.

“Poemata”

hdg
Erasmus
10x Jan Luyken (1708-1722)

“Historia Literaria.

Jo lelandi Commentarii de Scriptoribus Britannicis. Oxon. 1709, 2 vol. l. g.
bibliografieën
Th. Hobbesii Vita. 1681. Campanellae Vita 1722& La Vie de Mr. J. Ph. Baratier, per Mr. Formey. Utr. 1741. l. p.
Jacobi Burchardi Vindiciae Harmanni Bushii. Francof. 1719.

IN DUODECIMO: (868)

“HIstorici politici”

Machiavelli Historiae Florentinae Lugd. B. 1645, l. p.
S. Pufendorf introduction a l’historie de léEurope, traduite de l’original Allemand, par Claud Rouxel 1607

Philosophi, physici, historaiae naturalis Scriptores medici, ethici

Roberti Boyle x 12
Jonston
Bacon x 7/8
(allemaal in het latijn)

“De gedebaucheerde en betoverde koffy en thee waereld. Amst 1701

IN QUARTO:

librorum, serius & non suo loco, repertorum.

Libri serius repertik in Octavo.
IN OCTAVO

(relatief meer nieuwere werken)

A. Kluit vaticinium de Messia duce Mediob. 1774.
H. de Groot bewijs van den Godsdienst 1AMst 1770 – 2 deelen.
Brieven van eenige Jooden aan Voltaire. Amst. 1770 2 deelen.
H. van Alphen eenige leerstukken van de Porotest. Godsdienst verdedidgd Utrecht 1775.
Harwood, ’t geluk van een Godsdienstig leven. Haarl.. 1773.
Philalethes Vierbrieven aan . P Hoffstede Rotterd. 1770
S. Formey Proeve overhet Geluk 1768.

PAKKETTEN:

o.a. 8 pakketten met Boek-Zaalen van 1741-1777

1783-11-11
Sypesteyn, Cornelis Ascanius van (1723-1783)
auction cat. private library
Catalogus van een uitmuntende verzaameling welgeconditioneerde boeken. [Collected by a Haarlem magistrate, etc.]. (The books were sold by Cornelis van der Aa, the art objects by Vincent van der Vinne.) Haarlem: Cornelis van der Aa, 1783. 8°: [2] 72 p.
Haarlem, GA Archief Sypesteyn, nr. 3032 [interleaved copy; ms. prices; buyers’ names; added titles; proceeds calculations].
CAT. 1242; MF. 2082-2083
RECORD: 4077

Folio (241 werken in totaal)

[7]
132
Dictionaire Historique & Critique par P. Bayle, 4 tom 1730. in fr. banden.
[15]

Quarto (412 werken in totaal)

[15]
Burman / Newton i/h latijn
[16]
104 Nieuwentyt l’Existence de Dieu 1727. fr. b.
105 Locke l’Entendement Humain, 1729. fr. b.
106 l’Esprit des Loix, 2 tom. 1 vol. fr. b. 1749
107 Histoire Naturelle des Oiseaux peu communs & d’autres Animaux rares, par G. Edwards (als onderdeel van vierdelig kavel met Knorr en Schmiedel)
108 Encyclopedie ou Dictionnaire Universel Raisonné des Connoissances Humaines Yverdon 1770 Avec le Supplement ensemble 48 tomes. Waar van de 17 eerste deelen zyn gebonden in halve fr. banden onafgesneeden. (gekocht? door TVB voor 125 – , – )

[25]
358 Milton Paradys Verlooren / 1728. h. b.

Octavo ( werken in totaal)
[28]
de groot
puffendorf i/h latijn (paar uit 150 latijnse werken)
[31](voorbeeld van Nouveau Testament op eerste plek
154
[33]
228 l’Esprit des maximes politiques par Mr. Pequet, 1758.
[34]
(Ouvres plusminus 20, wo Fontenelle,
256 Le Fils naturel ou les Epreuves de la Vertu, 1757
267 La Fable des Abeilles, 1740, 1740. 4 tom. Walre f 3-30 –
[35]
274 La Ligue ou Henry le Grand, pëme Epique par Voltaire, 1723. b.b.

277 l’Orphelin de la Chine. Tancrede. Epitre du Diable Reponse a l’Epitre & precis e l’Ecclesiastique & du Cansique des Cantiques, par Voltaire 5 parties.
Acajou & Zerphil, Conte
Neraïr & Melhoë Conte ou Histoire, 2 tom. 1 vol.
282 Ouvres du Philosophe de Sans-Souci, 1760
283 l’Anti Sans-Souci ou la Folie des Nouv. Philosophes, 1760
290 Les Moeurs ibid. 1751 (Londres)
296 L’Ecole de l’homme 1752

[36]
311 les avantures de robinson Crosoe, 1727. 3tom. fr. b.
315 Ouvres diverses de R. Steele, 1715. fr b
316 Ouvres du philosophe Bien-faisant , 1764. 2 tom. fr. b.
317 Ouvres divers du sr. D*** 1713
319 Lettres Ecrites par Mr. de Voltaire, 1735, h. b.
322 l’Esprit des Journaux Anglois.

323 Dialogues des morts & autres ouvres diverses de Mr. Fontenelle, 1716. 2 vol. h. b.
Histoire du Ciel
332 Cours Abrégé de la Philosophie Wolfienne, 1747. 2 om. 3 vol.

333 Principes de la Philosophie Morale, 1711. fr. b.
334 Locke l’Education des Enfans par Coste, 173
336 Questions sur l’Encyclopedie, 1771. 9 vol.
337 J. de Catanaeus essais sur l’Esprit des Loix, 1752
[37]
338 Dissertation sur la Liberté de l’Homme, 1760
345 Dictionnaire Philosophique Portatif, 1764 <---- voltaire, verboden ergens?) nl boeken: mosheim, [38] Gellert Leland (nuttigheid en noodzaaklkh. der Chr. openbaaring) [39] Petsch 405 Puffendorf over des Menschen Plicht / 1706 h. b. 407 Fenelon bewys dat God is / 1715 h. b. hdgroot waarh. van den hristel. 409 spiegel der waarheid 1739 h. b. 417 Verhandelingen over de Verdraagzaamheid / 1734 425 Petsch over de beste Wereld / 1736 430 P. Moulin Vreede der Ziele /1755. h. v. bis (?) [40] meer Mosheim 466 J. Locke Brief over de Verdraagzaamheid / 1742 509 pleidooi tegen de Post van den Nederrijn 510 Wagenaars Vad Hist (75 gulden), C.or. V S. 512 Hedendaagsche historie (63 gulden) [43] Ontwerpen van de Unie van Utrecht / door Mr. S. P van der Spiegel 1778. P. Paulus Verklaring der Unie van Utrecht / 4 deelen , 5333 nu der Stadhouderlyke regeering / 1775, 534 Zeelands recht tot een hooge schoole 1775 537 Raynal Historie van 't Stadhouderschap 1749 <---- ook wel eens verboden toch? 524 Intrest van Holland / 1662 545 Apologie voor de alaude Holl . Regeering / 1770 [44] 546 Politieke Discourssen / 1662 h. b. Intrest van Holland en Apologie tegen de Stadhouderlyke Regeering / 1662 h. b. 549 Verhandeling over de Vrijheid in den Burgerstaat / 1740. h. b. 551 Vertoog over de Aloudheid van Holland / 1737 <---- ancient constitution-esque? 561 Zillesen over den Koophandel / 5 deelen 1781 [45] Puffendorf (inleiding tot dde histoorien met het vervorlg. Hubner, Temple, historie gedenkschriften [46] andere werelt gesprekken 100 in hoornen band 34 gulden, gekocht door martens gebleven bij mf 2083