Denkend aan Hume in Holland

Bij e-Laborate ontbraken de jaargangen ’76, ’77 en ’78. Die zijn nu gevonden.

1776 – I

berkeley genoemd met zijn “Proeve eener nieuwe Bespiegeling van de Ziening [20] in een bespreking van Natuurlyke verhandelingen

Bij beschrijving “Oude en Hedendaagsche Algemeene Wereldlyke Geschiedenis (Millot) niet genoemd. Wel Mosheim, die door de zelfde vertaler is gedaan [49-53]

F: Levensbeschrijving Jan Wagenaar [86-90]

Nieuw en Volkomen Woordenboek van Konsten en Weetenschappen – E Buys

F: De nuttigheid en noodzaakelykheid van de Christelyke Openbaaring… LELAND [193]

F: Nog een uitgave van het Leeven van J. WAGENAAR, nu met brieven

Fs: Zes Vraagen door VOET [254-260]

[262] Het Bataafsch Genootschap heet ‘der Proefondervindelyke Wysbegeerte’

F: stukje over het “Regt van Groot-Brittanien aangetoond” ihkv de amerikaanse onafhankelijkheid

Fs: stukje van Wysgeerige en Staatkundige (blabla… uit het Frans iid)

F: [363] over Abt GuinéE, die de brieven van eenige Jooden aan den Heer DE VOLTAIRE schreef

F: [400] stukje naar Millot weer

[416-418] Franse uitgave van een boek van Price: Observations sur la nature de la Liberté Civile, sur les principes du Gouvernement, sur la Justice & la Justice & la Politique de la Guerre, avec l’Amerique.

Fmoetnog [421-427] lange bespreking van “Beroep op het Gemeen Gevoel (of Gezond Verstand) ten behoeve van den Godsdienst. Uit het Engelsch van den Eerwaardigen Here J. OSWALD, Dr. in de Godgeleerdheid en Predikant te Methven in Schotland. Eerste Deel. Te Utrecht by J. C. ten Bosch 1776. Behalven het Voorwerk 428 bladz. in groot octavo.”

wordt wel gesproken van Twyfel-wysgeeren, maar Hume wordt niet genoemd (in het boek zelf miscshein zelf wel).

[452] verzamelde werken van Wagenaar, wederom uitgegeven bij Yntema en Tieboel (uitgevers van vO)

F: [476-482] “De voordeelen van den Godsdienst aangedrongen, door J. V. NUYS Klinkenberg. A. L. M. Ph. Dr. en Predikant te Deventer. Tweede Deels, tweede stuk. Te Utrecht by H. van Otterloo 1776. Behalven het Voorbericht en deBladwyzers 337 bladz. in groot octavo.”

Rousseau wordt hierin genoemd

F: [513-516] “Het Godlyk gezag van het Oude en Nieuwe Testament verdeedigd, tegen de valsche redeneeringen van een Boek, getiteld, Zedenkundigen Filozoof.”
recensie dus een boek van van LELAND, “den beroemden bestryder der Deïsten” [513]

[520] F. G. Ludke – Verhandeling over de Verdraegzaamheid en Gewetens-Vryheid, voor zoo verre zy door den rechtmatigen Goddienstyver bevorderd, en door den onrechtmatigen verhinderd wordt. (geen woord over Hume

[546] “Brieven van eene Engelsche Dame in Rusland, aan hare Vriendinne in Engeland.” bij Vis Bothal en Holsteyn

[581] Ene Cuthberson is optisch, physisch en mathematisch instrumentmaker te amsterdam.

******************

1776 – II (vooral het mengelwerk, de andere zijn de letteroefeningen)

[1] “BEDENKINGEN OVER GODS ZEDELYKE EIGENSCHAPPEN, DOOR MR. GRAY.”
een reactie op Bolingbroke, die de uitspraak had gedaan: “dat wy geene gepaste of evenmaatige denkbeelden hebben van ons GODS Goedheid en Regtvaardigheid, gelyk wy die bezitten van zyne Wysheid en Magt”

Ook genoemd: Clarke, Woolaston.

KORT BEGRIP DER VERSCHILLEN TUSSCHEN GROOT-BRITTANJE EN DE AMERICAANSCHE VOLKPLANTINGEN GEREEZEN [17-28]

[43] ingezonden brief waarin wordt betoogd dat de aarsmade (die als vanzelfsprekend al bij de schepping aanwezig waren in het lijf Adams of Evas) niet als ongemak betiteld hoeft te worden als ze pas na de zonde actief en lastig zijn geworden)

[64] stuk over DE VERANDERINGEN VAN CLIMAAT in N-Amerika, van HUGUES WILLIAMSON, M. D. (niet dezelfde, toch?)

Hier vinden we i.i.g de Google Books versie (geen Hume-hits) van 1776-II (mengelwerk)

En hier die van 1777-I

één hit, die HADDEN we al! recensie van Het Leeven

Hier 1777-II

Hier 1778-I

Hier 1778-II

Voor de verwijzingen naar de Joodsche Brieven wordt telkens hetzelfde stukje tekst gebruikt: dat deze “van alle blaam, denzelven door den Heer DE VOLTAIRE listiglyk aangewreeven, gezuiverd”

Met privilege!

1739 – 1&2

1740 – 1 foto’s Voltaire’s Introductie tot de filosofie van Newton. die uitgebreid gerecenseerd wordt. was de boekzaal soms eerst wat avontuurlijker?

1740 – 2

sept 1740 fotootje changuion, maar daarbuiten alleen nederlands letternieuws, dus weinig kans

1741 – 1&2
vluchtig doorgekeken. wel kerknieuws, en nl letternieuws, maar dan kan de treatise er niet terecht zijn gekomen, was niet in nl beschikbaar gekomen.

1759 – 1

jan / feb ln: 0

maart
matthew henry, richteren en ruth [119-146]
ln 0

april ln: bij Beman en zoon levensbeschrijving van Jakobus Gardiner [473]
Berlynsche schatkamer met stukje formey
De geestdrijverij der Helden, oorzaak van de grootheid der Romeinen van Baron van Holberg (niet d’Holbach duh :P)

mei: ln: 0

juni godtvrugtige gesprekken van Hervey 716-744
ln: wel l’Esprit des Maximes Politiques, pour servir de suite á  l’Esprit des Loix, du President de Montesquieu 12mo 2 tom.

juli 0
aug 0
sept Robbert Smit aantekeningenbij werk over waterweegkunde van Cotes
[377]
okt ln: luzacs winkel
tempel der deugd bij bothall, van voltare foto
nov ln: 0
dec 0

************************

1760
jan ln: 0

febr ln: esveldt, stevenm korn v. tongerlo
fotootje
stukje newton en bielfeld
lulofs windt zich op
maart. 0

april ln Elizabeth Wast, Zoet en Bitter, Licht en Duisternis, op den weg na den Hemel [48-489] bij J. Bosch. rott.
foto: reimarus over nat. rel. en iets met newton

ln stukje over berl. wijsg, herdruk bij kroe
mei – ln beman 617
juni ln 0

wel weer bosch bothal esveldt steven,

juli
hedendaagsche gs uit het engels foto
ln: 0

aug:
foto ln: evans engels boek

sept: bosch hol maatsch wet. haarlem bosh ook uit hlem

oktober ln:
SCHREUDER en MORTIER maar niets van hume terwijl wél dit jaar Hunes Discours Politique bij hun werd uitegeven

nov ln:
foto bpsch rott, losel esveldt

dec: 0

************************

Juli 1764 – [27 tot 44] stuk over smollet’s “vervolg der Volkomene Geschiedenisse van Engeland” (1761) waarvan ook al in Maart een eerste bespreking was geplaatst. Geen melding van Hume

Aug stukje over Karakters van de spankjaarden, naar Clarkes brieven. Geen melding van Hume

Sept. Recensie van Archibald bower’s historie der pausen [foto]
in Leeuwarden werd (volgens het letternieuws) een vertaling van Du Tolerance gedrukt [foto]

Okt. ln aankondiging R Steeles boekzaal der Juffers

NOV 1764: nog altijd een privilege

Recensie steele 533 / 549
Recensie Wijsgeerige Staatkundige verhandelingen (vrij uitgebreid) 549-564 [gefotografeerd]

dec 1764. [fotootjes Petsch en andere wijsgeerige werken die misschien niet in Wielema staan]

*******************

snel ln doorgenomen voor holland, niets

dec 1765 – “bolingbroke en lokke” in het letternieuws [foto]
[foto’s Leland Shaftesbury, Hobbes, maar geen Hume, zit ook in ander deel van de boekzaal, maar waar is nog niet bekend?]

************************

1767b
recensie History of England in twee delen, eerste deel, mogelijk van deze uitgave: eindigt met de belofte om het andere deel, zodra het mogelijk is, ook te bespreken, maar het lijkt erop of die is komen te vervallen anders was die immers ook wel genoemd in de eerste bespreking van de Historie van Groot-Brittannië?

ook nog: F stukje van D’Alembert over de Uitroeiing van de Jezuïeten
F bekendmaking over de start van de philosooph.

*************

1770a niet in het register

jan –
feb bespreking boswell bericht van corsica
maa – [f] bespreking May over goede smaak in brieven over den koophandel
ln boek uit belisarius verhal bij esveldt [f]
april –
mei [f] ln voltaire
juni bespreking Bareuth over deïsten [f]

*****************
plaatste geregeld besprekingen van de verhandelingen vd hol maatsch wet

1770b

jul ln F voltaire verdraagzaamheid
aug bespreking voordelen van de godsdienst van J. van Nuys Klink
sep –
okt ln F voltaire
de gezellige uit dld 1770 weekblad bij Entrop
jacobus schuts – den atheïst in belijdenis
nov ln F John Robbertson / Robertson
ln F Isaac Watts’ voorrede
ln weinig exemplaren van de joodse brieven (noemt voltaire) F
dec F bespreking onderzoeker va. 56/57 over gierigheid, geestdrijverij

*********************

1771a
niet in register

jan –
feb – bespreking mosheim oude en hedendaagsche kerkeijke gs
maa ln F leland bij bothall
ln F rhapsodist over o.a. Rousseau
ln 4e verwijzing naar de Gezellige

april bericht over nieuwe uitgave montesquieus aard der wetten
begin lange dialoog (uit 1711) tussen deïst en twijffelaar, oospronkelijk uit het Engels. Schrijver onbekend

mei lange dialoog tussen een Deïst en een Twyffelaar
bespreking Formey over voordelen hooghe ouderdom
ln 5x de gezellige

juni bespreking Adriani Kluit vindiciae Articuli
ln jacobi goede smaak in godsdienst

********************

1771b

*******************

1772a

jan F ln diepdenkend spectatortje uit Dld oorspronkelijk getiteld de Heremiet
feb bespreking mosheim II
bericht F werk van Justi over Montesquieus AdW
maa ln F koopman ook in Duits en Engels vertaald? foto zegt van wel
ln Leland bij Paddenburg in Utrecht
ln ook bij Paddenburg – Charles Bonnet ‘Proef over de vermogens der ziel 347
april –
mei bespreking lier en veldzangen (537-547) F (dank aan Philanthrope?)
bespreking onderzoekr (589-598)
ln isaak watts weer , nu in vertaald ‘geschikt voor huisgezinnen’
juni bespreking Mosheim, bespreking holbergs brieven [F = deïsten worden besproken]

*******************

1772b

juli
ln eerste exemplaren montesquieu’s AdW
brieven van Holberg over montesquieu

aug
ln voltaire onder de schimmen
sept –
okt –
nov bespreking Voltaire onder de schimmen F (noemt Rousseau en Baile)
dec
nabericht zesde deel van de Historie van Groot Brittannië

****************

1773a

register: HUME x3 – besprekingen van II t/m V gefotografeerd

jan ln William Robertson, John Mason, Samuel Clark vertaald in één “Drietal van voortreffelyke leerredenen”
ln naamregister (beide 84)
hervey christelyke wysgeer (zal veel worden besproken)
3/4e keer rhapsodist
feb bespreking linnaeus’ natuurlijke historie
ln F “Beschouwing van den Aart en Inborst der Engelschen, Franschen, Italiaanen, Spanjaarden, Duitschers en Hollanders: van een onbekende engelsche schrijver (475 bladzijden -> niet ONC, maar misschien wel geïnspireerd)
F bericht hulshoff heel-al
bericht philosophische zedekunde Meier uit Halle 213

maa F sulzer bij esveldt
verdeediging der heilige schriften van Josephus versus VOLTAIRE 333 F en izaak wats

april
stuk van M. van Phelsum, M. D. over aarsmaden, hun nut,

mei
mosheim
ln 3e/4e aankondiging de christen wysgeer
ln nogmaals josephus vs voltaire 589
ln Priestley F

juni anecdoten uit het engelsch
ln 3e aankondiging van wwn ander nl 440-blz tellend karakterboek, zie hierboven

***************

verschillende maanden, verschillende ‘programma’s van wetenschappelijke genootschappen.

1773b

july F j young leerredenen
ln 2ex karkters uit het engelsch
bericht om boekhandelaars te werven voor justi’s “over de natuur en ’t Wezen der Staten, afgeleid uit den Aart der Wetten”

aug –
sept
ln joodse brieven deel 2 (348)
ln newtoniaanse wysbegeerte voor vrouwen 350 amgarotti
bericht matthew henry samen met Joh.. Georg Starcke, “letterlyke en Practikale verklaaring over het boek der Psalmen
okt –
nov
ln priestley

dec
bespreking van starck en henry
aankondiging 7e deel van historie van Engeland F

***********************
1774a

jan-
feb
ln mosheim de wederleggende godgeleerdheid 213
maart
ln 2de druk joodsche brieven 318
F annoncé van een libraire uit Mannheim

april
historie van engeland deel VI besproken

mei –
juni ln Findlai vs Voltaire F

**************

1774b

juli begint met progr van het genootschaponder de spreuk “Kunst wordt door Arbeid verkreegen”te leiden

aug bespreking Bonnet “Beschouwing der Natuur”, keurigen Waarneemer en schranderen Wysgeer
ln “Brief aan den Heer dDE VOLTAIRE, of hij de titel van Doctor in de Godgeleerdheid in Duitschland zou willen aannemen”

sept : F nog een joodsche brieven verwijzing

okt bespreking mosheim
de waare christen in zijn eenzaamheid””

nov
ln F chez schneider!
ln F cooke

Voordelen van den Godsdienst 695
nog een keer mosheim 719
het verheerlijkt leiden 735

ln lulofs

dec –

****************

1775a

F voorrede over 5 deugden

jan ln F Engelsche spraakkunst bij Bosch en Beman
F index – martinet (elke maand vanaf hier)

feb ln Nicolaas Beets is een boekhandelaar
bericht Deensche brieven bij Thierry in de inschrijving

maart – F “stad en lande” in het letternieuws voor alles buiten holland en utrecht (hoewel soms gelderland wordt genoemd)
‘Beschouwing van den aart en inborst der engelschen, franschen, italiaanen, spanjaarden, duitschers en hollanders’ – niet duidelijk wie het geschreven heeft, hierin wordt uitsluitend het stukje over de Hollanders opgenomen/besproken, met d aankondiging “voornaamelyk, om dat zy allerbyzonderst zyne aandacht schynt getrokken te hebben, en het al lang wat ongemeens is geworden, dat een Engelsman de Hollanders regt doet.” [365]

april bespreking Jakobi uit Zelle F
bespreking van een aantal belangrijke stukken over het ‘sorten van Olie, Traan, Teer, of andere dryvende stoffen, in Zee.’ waarin Benjamin Franklin uitgebreid wordt geroemd. F

mei ln F Bosch en Arrenberg als theologische uitgevers
bekendmaking dat Professor M. Tydeman ontkent de schryver te zijn van Mendelszoons werkjen over ‘het verheven en naive’ in de Nederlandsche Bibliotheek [600-601]
F bespreking van ‘zedenkundige proeven’ van Goldsmith en Johnson

juny
ln boerhaave F
F bespreking Farmer over de Wonderwerken

***************

july
bespreking Tissots ‘Raadgevingen’ over de “Ziektens der Geleerden, en van alle zwakke, ziekelyke, veelzittende en veeldenkende Lieden” F
F bericht van het genootschap “kunstliefde spaart geen vlyt’ 68
ln wéér een stukje over Mendelszoon in de Nederlandsche Bibliotheek F nu met Van Goens genoemd
en nog een bekendmaking waarin Petrus Nieuwland genoemd wordt hierover F 99-100

aug
bericht van Gerrit Bom, boekhandelaar Amsterdam (die al zovaaaak voorkomt in de uittreksels) F
stuk van de hollandsche maatsch. gaat over de koophandel – geen vermelding van Hume

sept –

okt aankondiging van een inschrijving van een “Wysgeerige en Staatkundige Geschiedenis van de Bezittingen en den Koophandel der Europeaanen in beide Indien” bij Schalekamp in Amsterdam

nov
F Bespreking van Nuys Klinberghs “De Voordeelen van den Godsdienst”, waar Hobbes, Locke, Campanella, Nieuwentyds, Grotius, Boyle, Newton en Spinoza (maar niet Hume) worden genoemd [573]
ln wederom Starcke en M. Henry’s Practicale Verklaaring, ln Henry Fielding “Joseph Andriessen” F

dec –

*******************

1777a

jan
feb
maa
F wijsgeerige en staatkundige geschiedenis komt uit het frans
inwyingsrede adriaan kluit over het begraven in de kerk
F Bekentmaking “Begnselen van de waarachtige zekere en nuttige Philosophie, in de H. Schriftuur geopenbaard, en met de zelf aandoenende ondervindingen zo Geestelyke als Lichamelyke vergeleken; beneffens een voorgaand onderzoek over de tweede oorzaaken en de werkingen van dezelven inafhanging van Godt, door G. Van Velsen, in leven Predikant te Rotterdam, 2 deelen in gr 8vo.” – dat, zo staat even verderop, aangemekrt mag worden “als een kort Compendium van de Waerelds Beschouwing van den beroemden Nieuwentyd.”

april
mei
jun

1777b

jul
aug ln F zoveelste vermelding over heidelbergsche catechismus (een stuk erover)
ln Edwards “Geschiedenis van het werk der Verlosser” en Leland “t godlijk gezag van ’t O. en N. Testament verdedigt in trecht allebei vertaald door Nooteboom.
ln mosheim
sep
ln Paapes Bybel- en Zededichten
ln By Bothall F John Lelands “Verhandelingen over verscheiden onderwerpen of Redenvoeringen”vertaalt door M. V. M.
ln F Changuion
ln F historie van een Historie van Karel XII koning van Zweden van Voltaire
berigten: Hieronymus van Alphens gedichten 338 en William Enfield “Predikatien”

okt
ln Samenspraaken tusschen een Kamerheer en Hofprediker, waarin door F.K. Lange, waarin “de aanvallen van VOLTAIRE tegen onzen Godsdienst in zyn Dictionaire Philosophique voortreffelyk verdeedigd worden door F. K. LANGE” F 488

nov
Bareuth heidelbergs katechisme verklaard F
In een zeer uitvoerige beschrijving van allerlei boeken bij de wed. Esveldt – aankondiging Leeven van David Hume, Schildknaap. Interessant: zeer gelykend Portrait los verkrijgbaar. F
F diverse letternieuwtjes met daarin Priestley Millot’s Montesquieu-uitleg, C. Wolff, en een boek van Laurens van der Spiegel over de ‘aloude rechten van Holland/Nederland’.

dec

F: bespreking van de VERHANDELINGEN, uitgegeeven door de HOLLANDSCHE MAATSCHAPPY der Weetenschappen te Haarlem, enz. XVde Deel. Behalven het Voorwerk en bygevoegde Berigten, 536 bladz. in gr. Octavo. Te Haarlem by J. Bosch [722-733] – hierin wordt een tweetal stukken van Petsch besproken, waarin Hume op blz 725 wordt genoemd

drie jaar later overigens, en het oorspronkelijke artikel hadden we al gevonden

No I: januari en februari (a) 1763

foto voorrede

jan en feb. 1763
In t letternieuws, Zweden, Portugal, Denemarken Spanje, Duitsland, Frankrijk, Zwitserland en zelfs Schotland propre, zij het met één titel, met gek genoeg Formey in het voorwoord (foto) – en Nederland – “Letter-Reize door Europa” noet de beschouwer het ook in de inleiding. [73]

foto essai sur le Luxe van PINTO (geen vermelding van Hume)

foto van een stukje waarin Frankryk als ‘pronkende’ zo luisterrijk dat naauwlyks één Ryk in Europa, deeze onze nabuuren daar in den loef afsteeken kan. De Naamen van d’Alembert, d’Aguesseau, Barthelemy, Bougainville, Caylus, La Condamine, Condillac, Fontenelle, Montesquieu, en meer anderen, zullen altoos het aanzien van de Eeuwe, en ’t volk, waar toe zy behooren, ten opzichte der waare Wysgeerte, die groote bestierderes van alle Godlyke en Menschelyke kennisse, helpen vermeerderen.[80]

foto iets over “emilia” van Rousseau?

foto iets over Pinto over Voltaire vs de Joden.
foto stukjes MILLAR

maart en april 1763:
“in ’t voorgaande stukje, zag de leezer den deerniswaardigen toestand der Geleerdheid en der Letteren in Portugal” [201]
foto van een stukje waarin staat “ook de Historie van Schotland, door Dr. Robertson laatst uitgegeeven (en waar van onze Buuren de Hoogduitschers al eene goede Vertaaling geleverd hebben) [219]
[222][223] vermelding The History of England
“By denzelfden Boekhandelaar is ook te bekomen in twee Quarto Boekdeelen, ten pryze van één Pond st. en tien schell. The History of England, of de Geschiedenis van Engeland, van den inval van Julius Caesar af, tot op de komst van Henrik VII, tot den Troon, door Mr. HUME; waar mede die bekende welschryvende, doch in zaaken van Godsdienst en waare Wysgeerte niet te vertrouwen Autheur zyne te rug gaande Historie van Engeland nu voltooid heeft. Het heeft sommigen gelust eene vergelyking tusschen hem en Dr. SMOLLET, eenen anderen EngelschenGeschiedschryver, te maaken, en den laatsten boven hem te stellen; vergelykende deezen by Vellejus Paterculus en Mr. Hume by Tacitus; maar hoe veele fraaiheden ik ook in de werken van deeze beide Engelsche Heeren gezien hebbe, ’t komt my toch voor dat ze geen van beiden ’t Character van echte en waare Geschiedschryveren overal bewaaren. Beiden handelen ze veel eer als gestrenge Zedemeesters; dan als eenvoudige zoo wel als vloeijende en aangenaame Beschryvers van Gebeurtenissen; en terwyl in Hume’s Historie hier en daar veel kwaad Zaad van bedorven Wysgeerte, en Paradoxe gevoelens omtrent den Godsdienst gestrooid zyn; en in die van Smolet veel hoogdravende Redeneeringen, en duistere verhaalen van zaaken, met afgekorte Naamen, en verminkte Woorden, die voor sommige Engelsche alleen maar verstaanbaar zyn, voorkomen, zoo lust het my niet myne Leezers met een van deeze beide Heeren te verveelen, of ze aan hun ter leezing aan te pryzen; en ik denke dat ‘er nog een bekwaamer Engelsche Pen vereischt word, om Rapin du Thoiras te verbeteren, en volkomener te maaken.”
Eén bladzijde eerder [221] staat al het volgende – ook een verwijzing naar Hume:
“In den zesden Brief handhaaft hy [de schrijver van Letters to a Young Nobleman] de Engelsche Vryheid, en beweert tegen Hume dat de smaak, en de beschaafde konsten, zoo wel als de vermogens van ’t verstand veel beter slaagen en bloeijen onder een Gemeenebest Regeering, als onder een volstrekt en Monarchaal bestier.” Vereist enige kennis van – waarschijnlijk – Of a perfect commonwealth, een essay waarin Hume de Nederlandse republiek ook aangrijpt als voorbeeld.

foto burgvliet

mei, nada
juni, nada
juli, geen letternieuws
auustus, geen letternieuws

“de prijs van dit stukje is 8 stuivers”

foto stukje oer Rousseau, merkwaardig geneefs burger

foto stukje by Pr Gosse Jr. Questions du Droit Naturel & Observations sur lle Droit de la Nature de Mr. le Baron de Wollf door de Vattel

foto te weinig ruimte voor meer nieuws [393]

september 1763:

maandelyksche boek-beschouwer, bij dld
foto voor “beroemde Robbertson”

nov 63

foto v Goens en Paddenburg uitgever

dec 63
Maandelyksche Boekbeschouwer:

M. M. Rey als distributiepunt voor parijse boeken [939/940]
Ander deïstenproeve van de hand van
By Joh. Thierry is uitgekomen Waarschuuwing tegen ’t Ongeloof, of Betoog wegens ’t gevaar des Afvals van ’t Christelyke Geloove, door ISAAC WATTS; mitsgad. Vertoog over de onbetwistbare Oprechtheid van JESUS en zyne APOSTELEN, door JOHN REINOLDS; uit het Engelsch vertaald, onder ’t opzicht en de aanpryzing van den Wel Eerw. Heere JOH. MART. HOFFMANN. rustend Predikant van Maassluis, die ‘er eene Proeve van Geschied- en Oordeelkundige Aanmerkingen over ’t Ongeloof en de Vrygeestery deezer Eeuwe, voornaamlyk met betrekking tot de meeste Engelsche Deïsten, heeft bygevoegd, in groot 8vo, behalven het Voorwek en de Tafel der Hoofdzaaken, 336 bladz. groot.”[link naar picarta – alleen in de VU te vinden http://picarta.pica.nl/xslt/DB=2.41/XMLPRS=Y/PPN?PPN=196869277]

jan. 1764

formey ‘breit’ Emile recht. foto.

februari 1764:

foto voor Cathy Macaulay die bewijst “dat de dames niet alleen in Engeland zich met Miss Carter, madam Fielding en andere in navolging van Anna le Febre of mevr. dacier op de letterkunde en derzever verscheide takken toeleggen, maar dat ‘er ook zyn, die ’t waagen de Paden der Geschiedkunde te bewandelen, en den lastigen arbeid op zich te neemen, om de Staatkundige Stukken, en Athentieke Papieren die de aandacht van andre geleerde en ervaaren Historieschryveren ontslipt zyn, op te samelen, te doorsnuffelen, en ‘er de pit en ’t merg uit op te zoeken en te boek te stellen. Maar te recht evenwel mag men denken, dat, hoewel deeze Dame eenen fraayen en malyken styl schryft, en eene zeer wel gesneede en bekwaame en vlugge Pen voert, zy nogthans haare begaafdheden wel aan iets beter en nuttiger kon en mogt te kost gehangen hebben, dan aan eene Geschiedenis van Engeland te schryven, die geenszins onder de begeerde stukken in de Litteratuur te stellen is, na dat dezelve zo agtervolgende verhandeld is door de breedvoerige pen van een GUTHERIE, door de stoute en onpartydige vingeren van Ralph; door den schrandren en doorzichtigen, doch somwyl al te diepen en partydigen Hume; door den bloemryken, vermakelyken, doch te dikwils in een Redenaar en Dichter veranderenden, en te zeer naar het Roomsche hellenden Smollet, om nu van geen CARTE en zo veele anderen e spreken, die dezelve fints den tyd van RAPIN tot op RIDER toe verhandeld hebben.” [170-171]

even verder [172], in een opmerking over NOG een Nieuwe Historie van Engeland van Mr. MORTIMER: “Deez’ Projectmaaker wyst de fouten zyner beide laatste Voorgangeren Mr. Hume en Smollett behendig genoeg aan, en doet een milde aanbieding en groote belofte van zynen arbeid op eenen anderen en beteren voet te znllen (sic) inrichten”

WYSGEERIGE en STAATKUNDIGE VERHANDELINGEN van den Heere DAVID HUME.
“Het behelst in zich twaalf Vertoogen van den diep- en vry-denkenden Wysgeer, en te gelyk beroemden Geschiedschryver DAVID HUME, voor wiens grondbeginzelen, als een bespiegelend Deist, de Leezer hier niet behoeft te vreezen, dewyl de verhandelde Stoffe niets met den Godsdienst gemeen heeft, en daar ze de Zedekunde betreffen mogt, zo gezond meest al beredeneerd wordt, dat een Christen Zedeleeraar ‘er genoegzaam zyn zegel aan hangen kan; en daar ‘er iets op kon te zeggen vallen, of de zaak anders mogt beschouwd konnen worden, heeft de kundige en vrye vertaaler er zeer verstandige en mede op goede redeneergronden rustende, aanteekeningen bygevoegd.”[179, de recensie gaat verder op 180 en 181]

Maart 1764: Holsteyn wordt genoemd onder het kopje “NIEUW ENGELSCHE BOEKEN; te bekomen by P. Holsteyn.”

zou Holsteyn hiervoor betalen? Heeft het zin om de publicatiejaren van de verhandelingen 1766 na te gaan of hij hiervoor adverteerde? denk ’t wel!

foto stukje over “Historie van Julia Mandeville” die totaal wordt afgekraakt.

April 1764 foto
verdediging van de geneeskunde t.ov. Rousseau
Recensie van de denker(!) niet het stuk waar Hume in wordt genoemd.

REST VAN 1764 MOET NOG! 1 band, ligt nog bij OTM

Doorzocht:

1739 – 1 & 2
1740 – 1 & 2
1741 – 1? & 2

1759 – geen buitenlands letternieuws: (1 x denemarken 1 x duits) Berlijnsche Schatkamer

1766a – mei en juni 1766:

1e deïstenbrieven:

“Beschouwing van de voornaamste Schrivten der Deisten, die in deeze en de voorgaande Eeuwe in Engeland zyn uitgekoomen, in eenige Brieven aan eenen Vriend, door den Wel Eerw. en zeer Geleerden Heer John Leland, Dr. in de Godtgeleertheid en Bedienaar des Godtlyken Woords te Dublin, naar den 2den druk uit het Engelsch vertaald door Engelb. Noteboom. I. Deel, met eene Voorreeden van den Wel Eerw. en zeer Geleerde Heer J. A. Vos, Bedienaar des Godtlyken Woords te Mondfoort. In groot Octavo, bestaande 574 bladz. Te Utrecht by A. van Paddenburg, 1765. De prys is f 2: – : -”
[374-395], met de merkwaardige gewoonte om ‘vyvtiende Briev’ [395] te schrijven. Hume bevindt zich ws. in het tweede deel van de recensie. En in het derde…

mei en juni 1766: aankondiging Bowers Historie der Pauzen en Verdediging, 8 delen, 28 guldens voor Groot Papier intekenen, en 21 guldens voor ‘ordinair papier’, maar nog slechts 140 voor ordinair en 20 voor groot papier, omdat de lijst met intekenaren “op weinige na reets volledig” is [515] De delen worden ook verspreid gedrukt en betaald: Vooraf 3 of 4 gulden, dan voor 6 of 8 gulden vijfde deel en verdediging (aug 1766), dan voor 6/8 gulden het derde en zesde deel in jan 67, dan eerste tweede en zevende deel in juli 1767 voor 6 tot 8 euro.
In één koop zou het duurder zijn, vertelt het stukje op [516], 39 voor groot papier, 28 voor ordinair papier.
“Ieder Waarheid en Deugdlievend Nederlander behoorde ‘er zich van te voorzien, als strekkende ten steun en luister derzelver godvrugtige Voorstanderen. De Lyst der Inschryving strekt reeds ten bewyzen, van het deelnemen, dat veele aanzienelyke Heeren en byzonder Leeraaren der Protestantse Kerk, in dit Werk hebben genomen” [516-517]
*********************
tweede deel leland, 1766 nov en dec [376-392]
in de Bladwyzer [522] worden David Hume en David Home rustig onder elkaar geschaard (grr :)) alsof het één en dezelfde persoon zijn [

********************

1769a

Historie van engeland aangekondigd in de aflevering voor Mei en Juni – geen inhoudelijke opmerkingen, ook geen prijsindicatie – blz 514. F

Daarnaast in het persoonlijke reclame-paginaatje van de boekwinkel van de uitgever: blijkt hij ook de Historie te verkopen – terwijl hij niet in had getekend! F

**********************

derde deel: 1769 Juli en Augustus: [14-26]

“De Twee eerste deelen van dit Werk, door de goede vertaaling van den Heer Nooteboom, den Nederlanderen bekend geworden, en op hunne tyd in ons Maandschrivt aangepreezen, leeverden daar van kennelyke proeven op; [van de Bescheidenheid en Bondigheid “waarmede hy de goede zaak verdeedigd heeft”[16]

“Vervolgens treft men hier aan zeeker geschrivt, waar in de reedeneeringen van Mr. Hume, over de Wonderwerken onderzocht en uit fyne eige reedeneerwyze wederlegt worden, aan den Hr Leland toegezonden, met eenige aanmerkingen van den zelven op dat Geschrivt, waar by teffens de wonderwerken, als waarlyk geschied ter bevestiginge van het Christendom, tegen Hume nader verdedigt, en de voordeelen, die hy voor syn stuk meende gevonden te hebben in de zo veel gerugt gemaakt hebben de wonderwerken van den Abt van Parys, dien grooten yveraar voor de Jansenisten, ontzeenuwt worden, door een vertoog (van den Hr. Mosheim ontleend) dat ’s Mans zeer bygeloovig Karakter, en ongemeen strenge leevenswyze, die hem voor een grooten Heiligen deet doorgaan, maar synen door verhaaste, zeer veel verschilde van die reedelyke en waare Godtvrugt en Deugd, die in het Euangelie worden aangepreezen. Dit laatste gav den Hr. Leland geleegenheid tot eene Bedenkingen op zulke plaatzen in Mr. Hume’s onderzoek, aangaande de Beginzels der Zeedekunde die scheenen gericht te zyn tot veragting, of verkleining van de Euangelische Zeedenleere, en wel inzonderheid, de zelvs-verloochening, het , en de Nedrigheid, welke door denzelven afgemaald waren als Monniks-deugden, die onnut zyn, en van een quaaden invloed op het bestaan en gedrag der Menschen.”[17-18, laatste halve zin]

[89-99] recensie van LP van de Spiegels Verhandeling over den Oorspronk en de Historie der Vaderlandsche Regten, inzonder-heid van Holland en Zeeland

letternieuws voor juli en augustus, wel Bothall Vis en Holsteyn [171] maar geen HvE 1.

[304-314] VERTOOG Over de VRYGEESTERY
met enkele brieven van de 17e eeuwse ‘atheïst’ John, Graaf van Rochester, die zich tegen het einde van zijn leven toch niet meer zo zeker was of hij wel zonder God kon, aldus de auteur. Geen vermelding van Hume dus.

[506-507]vermelding HvE

“By Lozel, Bosch, Smithoff, Burgvliet, Arrenberg, en Beman, word uitgegeven Historie van Engeland, van den inval van Julius Caesar tot de Staatsverandering in ’t Jaar 1688. of-komste van Willem de DerdeDavid Hume, Schildknaap. Uit het Engelsch vertaalt, 2de deel, in groot Octavo.”

Waar is de aankondiging van deel één?, niet in 1769b

**************

1770a weinig

mei-jun F ln Leland bij Bothall.

***************

1770b
jul-aug
F twijffeling

sept okt
F voltaire over zichzelf
F ln belisarius
ln De dweepery, of Mahomet de Profeet, Treurspel; het ransch gevolgt van den Heer A. de Voltaire: in Octavo 331

************

1771

janfeb
F II Joodsche brieven, waarin Voltaire de “Goliath der Deïstische Philistynen” genoemd wordt, naast die van Bolingbroke, Tindal, Shaftebury, Collins, en Rousseau. Maar geen Hume.

ln F Petsch’briefwisseling
ln nog meer Leland bij Bothall, 164
Leland nu verkocht door Groot

maa/apri
F ln onanismus door tissot

junjul –

*********************

1771b

novdec

F beknopte historie Groningen
ln Leland bij Paddenburg Utrecht, voorwoord Bonnet, Vert. Nooteboom F
ln F William Robertson “Historie der Regeering van Keizer Karel den Vyfden” bij Vis en Holsteyn
ln nog meer Leland bij Bothal 510-511
ln Henry en Starcke, Mosheim Linnaeus

**************************************
1772a

mogelijk of superstition and enthusiasm bij een brief aan de kerk van Schotland over een redelijke kerk?

F cras bij luzac

*******************************************
1772b

F aankonding deel 4 van de historie van Engeland

Waar is deel drie gebleven? Ik ben er niet overheen gegaan dacht ik!

Foto’s van Wysgeerige Mengelstoffen, waarin Hume (meen ik?) niet wordt genoemd

******************************

1773a

jan feb
F William Robertson over hoe de wereld eruit zag ten tijde van christus
F ln Hulshoff over de onnoodzaak der dingen, slechts hun schepper is noodzakelijk.
F ln De Pinto’s vertaalde boekje over de engelsche oic

***********************
januari en februari 1774

o.a. Tydeman over de Weelde

maart en april 1774 inhoud F
mei en juni 1774 F

[nggallery id=27]

Volgens mijn aantekeningen zijn dit de political discourses uit 1752. Deze zijn uiteindelijk ondergebracht in de Essays, Philosophical, Moral and Political, Vol II. En Vossius wordt behandeld in Of the populousness of ancient nations.