{"id":566,"date":"2009-03-03T14:26:30","date_gmt":"2009-03-03T12:26:30","guid":{"rendered":"http:\/\/hume.doesntexist.org\/\/?p=566"},"modified":"2009-03-03T14:45:05","modified_gmt":"2009-03-03T12:45:05","slug":"wyger-r-e-velema-republicans-2007-inleiding","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/archief.somtijds.nl\/hume-blog\/?p=566","title":{"rendered":"Wyger R. E. Velema, Republicans<\/em> (2007) – Inleiding"},"content":{"rendered":"

Een verzameling essays met als thema de verschillende verschijningsvormen van republicanisme in de Republiek.<\/p>\n

    \n
  1. Inleiding: allemaal republikein!<\/strong><\/li>\n
  2. Pre-revolutionair Frankrijk als niet-zo-lichtend voorbeeld, Pruisen deed het beter<\/strong><\/li>\n
  3. De vergelijking met klassieke republieken<\/strong><\/li>\n
  4. De vergelijking met eigentijdse republieken<\/strong><\/li>\n
  5. Buitenlanders observeren<\/strong><\/li>\n
  6. Over de recente historiografie<\/strong> en evt. bruikbare bronnen<\/li>\n<\/ol>\n

    Inleiding: allemaal republikein!<\/strong>
    \nIn het eerste deel van de inleiding gaat Velema in op het feit dat zowel conservatieve als progressieve ingezetenen van de Republiek uit de late achttiende eeuw blij waren dat ze geen koning hadden. Zelfs stadhouder Adriaan Kluit was liever de ‘rijkste inwoner en stadhouder’ van de eerste Republiek van Europa dan ‘de armste regent en soeverein van \u00e9\u00e9n van de kleinste koninkrijken’. [1]
    \nOok hun voorgangers, de Orangisten en staatsgezinden hadden een overeenkomst gehad: beiden probeerden de ‘essenti\u00eble eigenschappen van de vrije republiek’ onder woorden te brengen. Volgens Velema was dit zelfs “the only common feature of all the various political languages spoken by the Dutch during the eighteenth century”.[2]<\/p>\n


    \nPre-revolutionair Frankrijk als niet-zo-lichtend voorbeeld, Pruisen deed het beter<\/strong>
    \nMonarchie\u00ebn werden gezien als een bedreiging voor de vrijheid, waarbij vooral Frankrijk diende als duister voorbeeld. Engeland kreeg vaak het voordeel van de twijfel, omdat daar, zoals Montesquieu het typeerde, de republiek verstopt zat onder de monarchie.
    \nMaar niet alleen het politieke systeem zelf was doelwit van de kritiek uit de Republiek, ook de mores die erbij hoorden konden op afkeur rekenen, vooral sinds de introductie van het Nederlandstalige spectatoriale tijdschrift door Justus van Effen. De hoffelijke politesse<\/em> mocht niet het voorbeeld woorden voor de Nederlandse burgers, zij moesten zich spiegelen aan de politeness<\/em> zoals die ook tijdens de Gouden Eeuw had geheerst: een afstandelijker, soberder beleefdheid die beter paste bij de republikeinse waarden.
    \nPas na de Franse revolutie zou er een omslag plaatsvinden in deze tweeledige hekel aan het Franse systeem, toen de Nederlandse revolutionairen in de radicale afrekening met het ancien regime<\/em> als voorbeeld namen voor hun eigen aspiraties. [3]
    \nZillesen, die schreef over de rise and fall<\/em> van verschillende klassieke en moderne volkeren, erkende wel dat het succes van de Fransen toch wel enige eerbied afdwong, maar dat het vanwege haar politieke systeem een negatief oordeel niet kon ontlopen. Het hele op eer gebaseerde hierarchische systeem was allerminst egalitair en evenmin rechtvaardig, aangezien “nobility, rank birth, or favor” de uitkomst van elke politieke beslissing bepaalde.
    \nDe absolute vorst voorkwam dat zijn onderdanen voor zichzelf dachten, en zodoende was een werkelijke (want vrijwillige) vaderlandsliefde onmogelijk.[4]
    \nDe Pruisische koning had het, in de ogen van mensen als Luzac en De Post van de Neder-Rhyn, al een stuk beter voor zijn onderdanen geregeld, maar er was nog altijd een beperking: de vorst zelf. De onderdaan was voor zijn rechten nog altijd overgeleverd aan de willekeur van de koning! [5]<\/p>\n


    \nDe vergelijking met klassieke republieken<\/strong>
    \nMaar het was moeilijk de vinger te leggen op een republiek die w\u00e9l alle ingredi\u00ebnten bevatte. De klassieke republieken, waar in eerste instantie ‘natuurlijk’ naar werd verwezen – de achttiende eeuw bleef ondanks de Verlichting sterke humanistische trekken bevatten – hadden geen economisch systeem dat dreef op de koophandel: het bleven hoofdzakelijk agrarische democratie\u00ebn. De houding ten opzichte van deze republieken uit de oudheid lijkt in veel opzichten op die van Montesquieu. De klassieke republikeinse politieke deugden werden bewonderd, maar tegelijkertijd werd betwijfeld in hoeverre deze in de nieuwe tijd nog bruikbaar waren. De tegenstrijdigheid van bewondering enerzijds en afkeuring (zoals ten aanzien van slavernij en veroveringen) anderzijds, zoals die bij Montesquieu ook te vinden was, “frequently coexisted in the political thought of one and the same person” [6]<\/p>\n

    Muy complicado voor de receptie-onderzoeker dus!<\/p><\/blockquote>\n

    Voor de leefwijze en manieren kon ook niet naar de militaire (“martial”) klassieke manners gekeken worden, maar tegelijkertijd kon ook niet het in Frankrijk tot een hoogtepunt gekomen monarchale politesse<\/em>.<\/p>\n


    \nDe vergelijking met eigentijdse republieken<\/strong>
    \nDe Italiaanse stadstaten, zoals Veneti\u00eb en Genua waren natuurlijk het meest voor de hand liggend, maar nadeel was dat dit beide relatief simpele bestuurlijke eenheden waren: slechts \u00e9\u00e9n stad. Daarnaast was het, zagen de Nederlanders – bijvoorbeeld door de ogen van Simon Stijl “author of the first philosophical history of the United Provinces” – een kleine groep edelen die de dienst uitmaakte in het bestuur van de Italiaanse steden. In De Republiek waren de bestuursfuncties veel toegankelijker, voor iedere burger.[9]<\/p>\n

    Misschien zoeken naar de inspiratiebronnen voor Simon Stijl<\/a>?<\/p><\/blockquote>\n

    In de Post van den Neder-Rhyn<\/em> wordt in 1787 een Venetiaan aangehaald die zei dat de inwoners van Veneti\u00eb eerst blij waren dat er met de Republiek nog een imperfecte versie van deze gewilde staatsvorm te vinden was, maar dat ze in de revolutie-tijden de slag aan het maken waren naar een \u00e9chte republiek. Of ze daar, met het oog op het zelfvertrouwen van de gemiddelde Veneti\u00ebr, maar even gauw mee op wilden houden.
    \nDan is Zwitserland nog een goeie gegadigde: Montesquieu had de Zwitsers al de hemel ingeprezen, omdat de directe democratie een enorm hoge participatie van de burgers mogelijk maakte. T\u00e9 democratisch, vonden de critici in de Republiek echter: hoe nobel het idee ook, met een klein land als Zwitserland gaat dat misschien, maar een land met de statuur en de economie van De Republiek komt hier niet mee weg.
    \nDe conclusie van Simon Stijl was eenvoudig: de geschiedenis van de Verenigde Provincien was uniek.[11]<\/p>\n


    \nBuitenlanders observeren<\/strong>
    \nWel interessant, maar iets minder relevant. Velema noemt de Engelse Temple, de Italiaanse jezuiet Leti – die, en daarin moet Velema Jonathan Israel gelijk geven, de Republiek tot een politiek ideaal verhief, Pilati (Lettres sur la Hollande<\/em>) en Voltaire, Montesquieu en Diderot.
    \nAl deze heren gebruikten op grote schaal Temples, Guicciardinis en Parivals reisbeschrijvingen, in plaats van zelf even op onderzoek uit te gaan.[18]
    \nIemand die nieuwe thema’s aansneeld was Antione la Barre de Beaumarchais, die al in 1738 de spectatoriale trend herkende, en dan ook bekend was met Justus van Effens werk. La Barre prees de vrije meningsuiting<\/em> en de vrijheid die de inwoners van de Republiek in het algemeen genoten.
    \nDiderot, die dus wel herkauwde, bestreek deze ouwe koek in zijn (veel later gepubliceerde) Voyage en Hollande<\/em> overigens met een dikke laag republikeins gedachtegoed, en deed hierin bovendien een voorspelling die in de late jaren ’80 van de achttiende eeuw uit zou komen: weg met die quasimonarch, de stadhouder[20], want anders is het slaverij voor de Nederlanders.
    \nMirabeau greep de herstelling van de macht van Willem V aan om Aux Bataves sur le Stadhouderat<\/em> (1788) te schrijven, waarin hij, naast een vroege verklaring van de rechten van de mens, ook een vlammend betoog hield over de strijd van de “oudste van de vrije naties”, de Republiek, om de ware republikeinse vrijheid te vinden.[22]
    \nTenslotte noemt Velema nog Georg Foster, een Duitse geleerde en reiziger, die met Alexander von Humboldt door de Republiek was getrokken. Belangrijkste thema in zijn Views of the Lower Rhine<\/em> was het nationaal karakter van de Nederlander, vol van “republikeinse deugd” en “onuitwisbare (hmmm – ineradicable) liefde voor vrijheid en vaderland”. Vooral de manier waarop de oude republikeinse soberheid (hmmm – simplicity) en deugdzaamheid nog altijd te vinden was in Nederland, en de manier waarop dit republicanisme het beste in het individu boven bracht wist Forster te waarderen.[23]<\/p>\n


    \nOver de recente historiografie<\/strong>
    \n\u00c2\u00a0Kloek en Mijnhardt hebben in 1800: Blaudrukken voor een samenleving<\/em>, ten onrechte, vindt Velema, de nadruk op het sterke politieke element in het achttiende-eeuwse discours en de nationale identiteit geprobeerd te “marginaliseren”.[24]
    \nHet is volgens Velema onmogelijk om tot \u00e9\u00e9n definitie van republicanisme te komen die gold voor de ingezetenen van de Republiek in de achttiende eeuw. Republicanisme is als term sowieso erg lastig te vangen en er is dan ook geen concensus te vinden in de debatten die in de afgelopen jaren zijn gevoerd, aldus Velema. Vroegmodern republicanisme werd soor sommigen vooral gezocht in de instituties en constituties, later is het veel meer een morele kwalificatie geworden, zoals we bij Forster zien. De nadruk heeft bovendien vooral gelegen op Itali\u00eb in de Renaissance, zeventiende-eeuws Engeland, en laat-achttiende-eeuws Frankrijk en Amerika. Over de Nederlandse en Zwitserse ervaringen is dus veel minder geschreven.
    \nErnst Kossman bracht in zijn essay “Dutch Republicanism” de theorie\u00ebn uit Venturi’s Utopia and Reform<\/em> met die uit Pococks The Machiavellian Moment<\/em>(1975) samen in zijn studie naar de aard van het republicanisme in de Republiek, maar kwam tot de conclusie dat het republicanisme te dynamisch en hervormingslustig was om in het beeld van Venturi te komen, en teveel bezig met andere menselijke eigenschappen naast de politieke deugden om in Pococks ‘civic humanism’-verhaal te passen.[27] Sinds Kossman is er niemand opgestaan die de algemene observaties van Kossman heeft opgevolgd met een gedetailleerder onderzoek. Het boek van Velema is dan ook bedoeld om hier een bijdrage aan te leveren.
    \nDe essays van Velema zijn deels ge\u00efnspireerd op de political languages<\/em>-methode van de Cambridge School. Andere zijn meer gericht op de veranderingen van de betekenis van sleutel-concepten, zoals dat in de Begriffsgeschichte<\/em> gebeurt. Maar ook receptiegeschiedenis komt aan bod (Montesquieu) en een analyse van het inzetten en aanpassen van bestaande Europese thema’s voor eigen gebruik.
    \nVelema’s boek is dan ook gericht op het laten zien van de veelzijdigheid van het republicanisme in de Republiek.<\/p>\n

    Mogelijk bruikbare bronnen:<\/p>\n