Aantekeningen bij:
\nFresco, M. F., \u02bbHemsterhuis tussen Leibniz en Hume: of het problem van de natuurlijke religie\u02bc, De geschiedenis van de wijsbegeerte in Nederland 5 (1994), 121-138.<\/p>\n
natuurlijke religie\/ natuurlijke theologie: gestoeld op het idee dat je ook zonder de openbaringen kon. Ook wel de\u00efsme [125] In navolging van Descartes rees de overtuiging dat je ook met alleen de ratio de belangrijkste geloofswaarheden (het bestaan van god en de onsterfelijkheid van de menselijke ziel”- noodzakelijk om de mens moreel op het rechte pad te houden”) kon bewijzen.<\/p>\n
godsbewijs a posteriori wil er bij Fresco niet in – de empirische premisse van een mooie, doelmatig ontworpen aarde <\/p>\n
Herman Philipse: na Hume en Kant geen enkele deskundige filosoof die nog in dergelijke godsbewijzen gelooft. Dat gaat Fresco te ver.
\nKant twijfelt ook niet aan god zelf, maar aan de godsbewijzen. Hume verschilt hierin van Kant. [124]<\/p>\n
Plato voorstaat een zgn. ‘wereldziel’ [125]<\/p>\n
Hemsterhuis’ boeken zijn geveild bij Scheurleer.<\/p>\n
Hemsterhuis begrijpt de dialoogvorm van Hume niet helemaal en gaat ervanuit dat Hume gepersonificeerd is in Philo. <\/p>\n
Fresco betwijfelt of de commentatoren wel gelijk hebben wanneer ze zeggen dat de Dialogues een imitatie zijn van Cicero’s De natura Deorum. (Ook een dialoog).<\/p>\n
Hemsterhuis vindt Hume maar niets. Interessante stijl, want Ciceroisch, maar “weinig filosofie, weinig genie en enorm veel fantasie, maar die zwarte, sombere fantasie van hume. Ik heb nooit krassere kreten ten gunste van athe\u2020\u00a2sme en tegen alle religie gezien, maar het is zo zwart dat het pijn doet aan het hart: het is walgelijk. U weet best, Diotima, dat ik er de man naar ben om dergelijke auteurs koel en nuchter te lezen. Toch heb ik op het punt gestaan het boek in het vuur te gooien toen ik nog \u00c5\u00bd\u00c5\u00bdn kwart moest lezen.” [137-138)
\nNoemt Hume verder nog de Voltaire van de Engelsen, zelfs minder oppervlakkig, maar “Voltaire bezat tenminste opgewektheid. Na het lezen van Voltaire lach je op de een of andere manier, maar na het lezen van Hume zou je je willen ophangen. Zolang deze man zich tot de geschiedenis van mensen enz. beperkt, ziet hij de dingen helder en duidelijk, maar wanneer hij de grote onderwerpen uit de filosofie wil bekijken, wordt zijn blik door een zwarte sluier bedekt, waardoorheen zijn blik niet alleen meer een groot geheel kan omvatten, maar zelfs de delen zich niet duidelijk aftekenen.<\/p>\n
Bibliotheek van Hemsterhuis<\/strong> “Boekenbezit was in de 18e eeuw voornamelijk een particulier aangelegenheid. Universiteitsbibliotheken bezaten vaak een kleine collectie, alleen te raadplegen door docenten en studenten volgens zeer beperkte openingstijden. Stads-en openbare bibliotheken, toegankelijk voor een breed publiek, ontstonden pas in de 19de eeuw. Wie een boek wilde gebruiken moest het dus zelf aanschaffen en de bibliofiel die boekencollecties wilde bewonderen zocht particuliere verzamelaars op. Op deze wijze maakte de Zweedse geleerde Jacob Jonas Bj\u00f6rnst\u00e1\u00a5hl een rondreis door Europa, waarbij hij geleerden met een befaamde boekencollectie opzocht. In september 1774 deed hij Den Haag aan, waar hij o.a. Frans Hemsterhuis bezocht, waarvan hij stelt dat diens ‘boekverzameling’ weliswaar ‘zeer aanzienlijk is, schoon het grootste gedeelte der boekerij van zijnen vader, nevens all’de nagelaten handschriften van dzzen geleerden Grieksch en wiskundigen nog in kisten ligt’. (in kisten!)[13]<\/p>\n in 1766 sterft tiberius, en het was altijd zijn wens op het aan de bieb van de universiteit Ledien zou geschonken worden, maar Frans bedacht zich weinig. “Allereerst geldt dat er inzicht geboden wordt over de collectie zoals die er is in 1791, geheel aan het einde van de collectievorming en op het moment dat ze weer uiteenvalt. Aanwezigheid van een boek in de collectie betekent nog niet of het boek werkelijk gelezen of benut is; evenmin wordt duidelijk wanneer dat boek verworven is. Voorts valt niet uit te sluiten dat vader en zoon nog andere, niet vermelde titels tot hun beschikking hebben gehad, in eigen bezit of via bruikleen van anderen. Ge\u00efllustreerd met een voorbeeld: uit de catalogus zou men kunnen opmaken dat Frans Hemsterhuis slechts \u00e9\u00e9n boek van David Hume bezat, de Dialogues concerning Natural Religion in een Franse vertaling uit 1779 (t.w. o120). Had hij die verworven dadelijk bij verschijning of pas veel later? Kende hij ander werk van Hume? – Op vragen als deze geeft de auctiecatologus geen uitsluitsel.<\/p>\n (noot: Toevallig weten wij uit zijn brief aan prinses Gallitzin gedateerd 8 november 1779 dat hij de Dialogues inderdaad onmiddelijk heeft gekregen en Hume als filosoof \u00e8n als historicus heeft gekend: Marcel F. Fresco, ‘Hemsterhuis tussen Leibniz en Hume, of het problem van de “natuurlijke religie”‘, in: Geschiedenis van de wijsbegeerte in Nederland. Documentatieblad Werkgroep Sassen, 5 (1994), 121-138, m.n. 131-135.)<\/p>\n In een brief van Frans Pardicque (verre neef van Hem) aan Pieter van Damme (boekhandelaar en penningen-verzamelaar (net als Hem) lezen we dat Hemsterhuis al een tijd geen contact meer had met familie, dus dat de erfenis niet geheel toevallig naar zijn vriend Van der Hoop (collega als commies bij de Raad van State en toentertijd thesaurier-generaal van de Generaliteitsrekenkamer) ging. Ook belangrijk: “Men wist reeds lang, dat dat fraai en pretieus was, weggeschoonken of getransporteert was aan deeze en geene, en wel genoegsaam al het voornaamste aan zeekere voornaeme, geleerde Dame” -> <\/p>\n Adelheid Amalia prinses Gallitzin geboren gravin Von Schmettau (1748-1806), echtgenote van de Russiesche gezant te Den haag, die in 1779 zijn filosofie in M\u00e1\u00bcnster introduceerde. [12] en bleef schrijven. denk ik. <\/p>\n “Toch kunnen we enkele behoedzame opmerking maken over de collectie als geheel zoals die in de catalogus en in de inventaris naar voren komt. In het vakgebied van de filosofie is Spinoza goed aanwezig. Zoals te verwachten viel bezat Frans Hemsterhuis veel werk van contemporaine Duitse filosofen zoals Herder en Jacobi. Echter, Kant ontbreekt geheel. De eigentijdse Franse filosofie is relatief goed vertegenwoordigd: Holbach, De Lamettrie, Voltaire, D’Alembert, Diderot – het aandeel van de Engelse wijsbegeerte is, anders dan men wellicht verwachten zou, beperkt: Lock, Shaftesbury, Hutchinson, Berkeley, Hume. Goed voorzien is de collectie van werken op vakgebieden die de bijzondere interesse van Frans Hemsterhuis genoten: de wiskunde, optica en astronomie.” [20]<\/p>\n ********************** Oeuvres philosophiques van Leibnitz, par Raspe. Amst 1765. en veau. (3:15) Philos. & Med., Gr., Lat., Aliiq., in Octavo: <\/p>\n [blz 112] [blz 122] Uber die lehre des Spinoza in briefen an den Hern Mendelohn. Breslau 1785. Fergusons Grunds\u00e1\u00a4tze der Moral Philosophie. Leipzig 1772.) PRIJS -: 6<\/p>\n Discours sur ‘lorigine de l’in\u00e9galit\u00e9 parmi les hommes, par J. J. Rousseau. Amst. 1755<\/p>\n Metaphysique de l’ame ou Theorie des sentimens moraux, par A. Smith. Paris 1764. 2 vol. <\/p>\n **** Jacobi vertaalde werken van hemsterhuis, waaronder een “Beylage II Diokles an Diotime \u00e1\u00bcber den Atheismus’.de editie van 1789,<\/p>\n 141 veel boeken over gs van engeland maar niet de history of england.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Aantekeningen bij: Fresco, M. F., \u02bbHemsterhuis tussen Leibniz en Hume: of het problem van de natuurlijke religie\u02bc, De geschiedenis van de wijsbegeerte in Nederland 5 (1994), 121-138. natuurlijke religie\/ natuurlijke theologie: gestoeld op het idee dat je ook zonder de openbaringen kon. Ook wel de\u00efsme [125] In navolging van Descartes rees de overtuiging dat je […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[267,20],"tags":[72,107,54,255],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/archief.somtijds.nl\/hume-blog\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1256"}],"collection":[{"href":"https:\/\/archief.somtijds.nl\/hume-blog\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/archief.somtijds.nl\/hume-blog\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archief.somtijds.nl\/hume-blog\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archief.somtijds.nl\/hume-blog\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1256"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/archief.somtijds.nl\/hume-blog\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1256\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1336,"href":"https:\/\/archief.somtijds.nl\/hume-blog\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1256\/revisions\/1336"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/archief.somtijds.nl\/hume-blog\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1256"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/archief.somtijds.nl\/hume-blog\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1256"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/archief.somtijds.nl\/hume-blog\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1256"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nSluis, Jacob van, Bibliotheca Hemsterhusiana. Het boekenbezit van Tiberius en Frans Hemsterhuis, met genealogie en bibliografie (Budel\/Leeuwarden 2001).<\/p>\n
\nBOekenveleing door J. van Cleef en B. Scheurleer, Boekverkoopers in s’Hage op 4 5 en 6 april 1791<\/p>\n
\nPhilos. & Med., Gr., Lat., Aliiq., in Quarto:<\/p>\n
\nEssai philosophique sur l’entendement humain, par Lock. Amsterdam 1742. Semi lig.<\/p>\n
\nvoor de PRIJS van 1:6
\n120
\nDialogues sur la Religion naturelle; Ouvrage de Hume. Edinb. 1779.<\/p>\n
\n355 – D. Hume \u00e1\u00bcber den glauben oder Idealismus und Realismus, ein gespr\u00e1\u00a4ch von F. H. Jacobi. Breslau 1787.
\nPRIJS: 1: 7
\n(ook in de bieb.
\n Uber die lehre des Spinoza in briefen an den Hern Moses Mendelsohn, von Jacobi. Breslau 1789, maroquine band. bis broch\u00e9 PRIJS 2:4<\/p>\n
\nJacobi wider Mendelsohns beschuldigungen betreffen die briefe uber die lehre des Spinoza. Leipzig 1786. fr b. SAMEN PRIJS -;9<\/p>\n
\nLettres de l’Abb\u00e9 le Blanc. Amsterdam 1749. 3 vol. <\/p>\n